32. METAFİZİK

📝 Makale: Metafizik: Varlığın Gizemi ve İmkânı Üzerine 

Felsefenin önemli disiplin ya da alt dallarından bir başkası, şimdilik oldukça genel bir biçimde “varlığa ilişkin genel ve rasyonel soruşturma” olarak tanımlayabileceğimiz metafiziktir. Bunu doğrulayan en önemli olgu, felsefenin en azından Batı’daki serüvenine “doğa felsefesi”, yani metafizik olarak başlamış olmasıdır. Gerçekten de Thales, Pythagoras, Parmenides, Herakleitos ve Demokritos gibi ilk filozoflar; felsefeleriyle bir “görünüş-gerçeklik” ayrımı yaparak neyin gerçekten var olduğunu araştırmışlardı. Onların üzerinden çok geçmeden de Platon, M.Ö. 4. yüzyılda yine aynı ayrım temeli üzerinde tarihin tanıdığı ilk ve en büyük metafizik sistemi inşa etmişti.

Metafiziğin felsefenin en temel disiplini veya dalı olduğu iddiasını doğrulayan başka bir olgu da, metafizik terimini bile kendisine borçlu olduğumuz Aristoteles’in onu “ilk felsefe” olarak nitelemiş olmasıdır. Varlığa ilişkin araştırmalarıyla metafiziğin sonraki gelişimini büyük ölçüde belirlediği gibi, metafiziğe yönelik tepkilerin de bir anlamda kaynağında bulunan Aristoteles, bu alanın ilk ve en temel eserini kaleme almıştı. O, filozofun her şeyden önce doğal dünyadaki varlıkların özünü, hareket halindeki töz ya da maddenin özelliklerini araştırmak gibi bir görevi olduğu kanaatindeydi. Aristoteles’e göre filozof; ikinci olarak da var olan her şey için geçerli olan hakikatleri, bütün varlıkların tabi olduğu genel ilkeleri, “varlığın varlık olmak bakımından” karakteristiklerini gözler önüne sermek ve şeylerin en gerçeği olan varlığın doğasını incelemek durumundaydı.

Bu araştırmalardan birincisi, duyu yoluyla gözlemlenen somut varlıkların daha az genel bir bilimi olarak fizik biliminin kapsamı içinde kalır. Aristoteles fiziğe, zamanında bilim ile felsefe arasında bir ayrım bulunmadığı için “ikinci felsefe” adını vermişti. İkinci araştırma türü ise duyulara alabildiğine uzak, bu yüzden ancak akıl yoluyla kavranabilir soyut konuların ve genel olarak varlığın bilimi anlamında ontolojiye tekabül etmekteydi. Aristoteles bu ikinci bilime de “ilk felsefe” adını vermişti. Söz konusu iki disiplin üzerine iki ayrı kitap kaleme alan Aristoteles’in eserleri, onun ölümünden sonra kaybolmuştu. Bu eserler sonradan öğrencisi Rodoslu Andronikos tarafından tasnif edildi. Andronikos, “ilk felsefe”yle ilgili esere bir ad bulmaya çalışırken ona üstadın “ikinci felsefe”ye ayrılmış kitabı olan Fizik’ten sonra gelen eser anlamına gelecek şekilde “Metafizik” (meta ta phusika) adını verdi. Bileşik sözcükteki “meta” ön eki, Yunancada “sonra” ya da “ötesi” anlamına geliyordu.

🌌 Metafiziğin İmkânı

Aristoteles söz konusu eserinde varlığın ilk ilkelerini ortaya koyarken bir yandan da soyut nesneler ile Tanrı’nın varoluşunu gündeme getirir. Orta Çağ boyunca da onun açtığı yoldan ilerlenmiş ve metafizikten “varlığı Tanrı üzerinden ele alan bir araştırma” anlaşılmış olduğu için, ona modern felsefede bilimi temele alan filozoflar tarafından zaman zaman karşı çıkılmıştır. Bu eleştirilerde metafizik sözcüğü; fiziksel alanın ötesinde kalan bir doğaüstü alanla ilgili, büyük ölçüde din kalıntısı olan “spekülatif ya da karanlık bir felsefe” anlamında değerlendirilmiştir. Bu eleştiri çizgisinin başında ise “bütün teoloji ve metafizik kitaplarının çöpe atılıp yakılmasını” talep etmiş olan Hume bulunur.

Hume, metafiziğin kapsamı içinde kalan konuların ne deneysel bilim ne de saf aklın kavramları kullanılarak bilenemeyeceğini söylüyordu. Meşhur nedensellik eleştirisi üzerinden doğal alandan doğaüstü alana geçilemeyeceğini gösteren Hume’a göre; Aristoteles, Aquinalı Thomas ve Locke gibi metafizikçiler fiilen imkânsız olan bir işle meşgul olmuşlardı. Bu yüzden metafizik, onun bakış açısından bir imkânsızlık üzerine bina edilmiş, modası geçmiş bir projedir. Pozitivizmin kurucusu Comte açısından da metafizik, teolojinin bir kalıntısıdır ve insan zihninin sadece olgun olmayan bir evresinde ortaya çıkar. Ona göre metafizik, ilerlemenin önünde bir engeldir ve yok olmaya mahkûmdur.

Bilim temelli metafizik eleştirisinin bir diğer önemli uğrağı da Kant olmuştur. Kant; aklın rasyonel faaliyetinin bilimde asla tüketilemeyeceğini kabul etmiş ve Newton fiziğini temellendirmiştir. Ona göre insan sadece algıladığı şeyleri, yani “fenomenleri” bilebilir. Ama metafizik alana, yani “numenler” alanına geçildiğinde, akıl ile deneyimin iş birliği imkânsız hale gelir. Kant metafiziği ikiye ayırmıştır:

• Genel Metafizik: Ontoloji ile özdeşleşir.

• Özel Metafizik: Rasyonel teoloji (Tanrı), rasyonel psikoloji (Ruh) ve rasyonel kozmoloji (Evren).

Bu alanlar duyuların ötesinde kaldığı için duyusal malzemeden yoksundur. Akıl bu alanda “antinomilere” (çelişkilere) düşer. Kant, numenler hakkında bilgi sahibi olamayacağımızı belirtmiş; fakat “İnanca yer açmak için bilgiyi sınırlandırdım” diyerek metafiziğin insan için taşıdığı kaçınılmaz önemi de vurgulamıştır.

❓ Varlık Sorusu

Hume ve Comte benzeri filozofların metafizik karşıtlığına rağmen, “varlık” konusu insan için her zaman merkezî kalmıştır. Batı felsefesinde bu olguya ilk dikkat çeken Martin Heidegger olmuştur. O, insanların var olanların varlıklarına şaşırıp hayret etmediğini, varlık olgusunu göz ardı ettiğini savunur. Gündelik hayatın akışı içinde “varlık bilmecesi” çoğunlukla unutulur. “Neden hiçbir şey yok değil de bir şeyler var?” sorusu, insan hayatının en temel ve kalıcı problemlerinden biridir. Sartre da Bulantı adlı eserinde varlığın anlaşılmazlığının insanda bir “bulantı” yarattığını ifade eder.

📂 Metafiziğin Konusu ve Alanları

Metafiziğin konusu bir bütün olarak varlık olup o, varlığı “varlık olmak bakımından” ele alır. Aristoteles metafiziği üç ana dala ayırmıştır:

1. Ontoloji: Var olana ilişkin rasyonel araştırmadır. Burada araştırma çoğu zaman “kendisinden başka hiçbir şeye ihtiyaç duymayan” töz kavramı üzerinden yürütülür. Ontoloji, görünüşlerin ötesindeki kalıcı gerçekliği ve değişmenin doğasını inceler.

2. Teolojik-Kozmolojik Araştırmalar: Evrenin kaynağına, ilk nedenine ve evrende bir amaçlılığın olup olmadığına odaklanır.

3. İlk İlkeler İncelemesi: Bütün disiplinlerin tartışmadan kabul ettiği kabulleri (özdeşlik, çelişmezlik, nedensellik vb.) eleştirel bir tavırla soruşturur. Metafizik, diğer tüm bilimlere ilk ilkelerini temin eden temel bir öğretidir.