31. BİLGİ ve ESTETİK

BİLGİ ve ESTETİK

Bilgi söz konusu olduğu zaman gönül hep kesinlikten yanadır. Estetiğin alanına girdiğimizde kaygan bir alana girdiğimizi anlarız. Bu kayganlık doğrudan doğruya sanatın özyapısından gelir. Sanat kaygansa sanatın bilgisi de ister istemez kaygan olacaktır. Buradaki kayganlığın mutlak bir belirsizlik gibi alın maması gerekir. Felsefenin alanında filozof konuşur biz dinleriz. Aramızda bir diyalog vardır ama bu diyalogda biz izleyici olarak edilgin durumdayızdır, yalnızca soru sorar konumdayızdır. Filozof çok zaman kesin bir dille konuşur ve görüşler ortaya koyar. Filozofun ortaya koyduğu görüşler kitlelerin ortaya koyduğu görüşlere hem benzer hem benzemez. Gündelik ya da sıradan bilinçle düşünenler görüşlerini çok zaman denetlenmemiş verilere dayandırırlar. Filozofun ortaya koyduğu görüşler her şeyden önce felsefi hatta bilimsel bilgilerin ışığında oluşturul muştur. Gündelik yaşamda insanlar genelde çabucak ürettikleri görüşlerini doğru mu değil mi demeden savunurlar, oysa filozof iyileşmez bir kuşku insanıdır. “Felsefe yapmak kuşkulanmaktır” diyordu Montaigne. Bilimde de kuşkudan giderek kesinliklere ulaşmak söz konusudur. Bilim adamının doğruları filozofun doğru diye öne sürdüğü görüşlerden çok daha kesindir. Bilim tam anlamında kesinlikli bilgilerle iş görürken felsefe zaman zaman doğrulanamaz gibi duran bilgileri de öne sürer.

Estetiğin alanında kesinlikli bilginin peşine düşmeye kalkarsak yarı yolda kalırız. Çünkü felsefede ve bilimde olduğunun terine sanatsal izlemede ikili bir alışveriş, diyalektik bir alışveriş vardır. İkili alışveriş derken izleyiciyle izlenen arasındaki ilişkiyi belirtmek istiyoruz. Felsefede ve bilimde olduğunun tersine sanatta ve dolayısıyla estetikte izleyici tam anlamında etkindir, öyle ki yapıt izleyiciyle yaratıcının ortak ürünü gibidir. Felsefede ve bilimde olduğunun tersine bu alanda izleyici yapıta eksiksiz bir yetkiyle yönelir, onun yapıtla ilgili yargılar verirken yapıtın yaratıcısından ya da başka bir kişiden izin alması gerekmez. Bunun böyle olmasını sağlayan etken sanatta öznel özelliklerin de nesnel özellikler kadar belirleyici olmasıdır. İzleyici öncelikle bir yorumcudur. Sanatçı yapıtında bir bakıma özneli nesnelleştirmeye çalışan, bir ölçüde de olsa nesnel kılabilen adamdır. Bu çerçevede yapıt özel özelliklerin de katıldığı bir nesnellikte anlatım gücü kazanır. Yapıtta öznelle nesnel birbirleriyle ayrılmaz bir bütün oluştururlar, onda öznelin nerede bittiğini ve nesnelin nerede başladığını kestirebilmek zordur.

Sanatla yakınlığı olmayanlar yani sanat izleyicisi olmakta yetersiz kalanlar sanatın alanında da, buna bağlı olarak estetik belirlemelerde de felsefedeki saptayıcılığı ve bilimdeki kesin liği bulmak isterler. Yaygın bir duygudur bu: insan sallantılı bir zeminde uzun süre kalmak istemez. İyi bir izleyici değilsek bir yapıtı izlerken onun her ögesine belirgin anlamlar vermeye çalışırız. Soyut bir resim karşısında aradığımız şey o durumda renklerin ve biçimlerin arasından bize kendini gösterecek olan çok somut bir fikir olabilir. Bunu bulamadığımız zaman öfkelenmeye kadar varan sıkıntılara düşebiliriz. Kaldı ki somut nesnelerin yansıtıldığı bir yapıtta bulmamız gereken şey doğrudan doğruya o somut nesnelerin kendileri değildir, onlarda sezdiğimiz ama onları çok aşan bir şeydir. Hiçbir ressam masa yapmak için masa yapmaz. Her gerçek sanat yapıtında bütün boyutlarıyla ve bütün canlılığıyla insan vardır. En soyut resim de bile yaşayan insanın dünyasından bir şeyler buluruz. Bir ressamın bir tablosunda dalda tek başına duran bir kuş bize tek başına duran bir kuştan daha başka bir şeyi anlatmak için vardır. Yapıtta bulduğumuz herhangi bir öge son derece özelliklidir ve kendisinden daha başka bir şeyleri belirtmek üzere, daha değişik bir şeylerin anlamlarını taşımak üzere oluşturulmuştur. Bir sanat yapıtı boyutlarını çok aşan bir genişlikte insan gerçeğini içerir. Bu insan gerçeği çok öznel nitelikli de olsa bize kavramamız için değişik biçimler altında sunulmuştur. Buna göre yapıt bir anlamlar yumağıdır. Sanatın alanına giren her kişi anlamlara ulaşmak konusunda belli bir çabayı göstermek zorundadır.

Bilgi edinmenin ilksel koşulu olan yabancılaşma estetik ilişkide de kendini ortaya koyar ve sanat yapıtına yönelmenin ilk adımını ve en genel koşulunu oluşturur. Gerçekte bilgiye her türlü yönelişin ilk adımı ya da ilk evresi yabancılaşmayla olur. Bu anlamda yabancılaşmayı olumlu bir yönelim ve mutlu bir ilerleme olarak düşünmemiz gerekir. Sözcüğün ilk bakışta bize esinlediği şey bir kopmuşluk bir yalıtılmışlık durumudur, bir uzak kalma duygusudur. Yabancılık dedikleri zaman olumsuz bir şeyi düşünürüz. Özel olarak estetiğin alanında ve genel olarak bilgi düzeyinde bu terim bize bir olumlu bir yönelimi duyuracaktır. Olumlu anlamında yabancılaşma bir ilişkiyi ya sallaştırmaya ve bir anlamı içselleştirmeye başlamanın eşiğidir. Gündelik yaşamda bile bu böyledir: bugün yakınımız dostumuz olan kimseler dün bize yabancıydılar, biz onlara diyalektik bir ilişki içinde bu yabancılığı aşarak yakınlaştık. Belki onlar daha sonra değişik yaşam koşulları çerçevesinde araya giren zamanlarla ve uzaklılarla bize gene yabancı düşeceklerdir. Yabancılığın giderilmesini bilinçlerin belli ölçüler içinde birbirine kavuşması olarak düşünebiliriz. Bizim bakış açımız Hegel’ciliğe oldukça yakın gibi dursa da onunla tam olarak uyuşmaz. Bizim için sorun daha basittir. Hegel’de yabancılaşma her şeyden önce metafizik bir anlam taşır: fikir yabancılaşmayla kendinden çıkar, kendi için varlık durumuna girer ve doğa olur.

Hegel’den sonra Feuerbach yabancılaşmayı insan etkinliğinin kendini dinsel sunumlar biçiminde tasarladığı işlev diye tanımlamıştı. Marx yabancılaşmaya iktisadi anlamını kazandırdı: emek denetimimizden çıktığı anda yabancılaşma başlıyordu. Yabancılaşmayı biz kendi kavrayışımız çerçevesinde diyalektik bir ilişki içinde ben’in ben olmayan’a kavuşmak üzereken dinden çıkması ve bu kavuşmadan sonra edintileriyle kendine dönmesidir diye tanımlayabiliriz. Yabancılaşma noktasında bilinç kendini yok edercesine kendini dağıtır, kendine döndüğü anda yeniden bütünlüğüne kavuşmuş olur, ancak bu yeni bilinç artık eski bilincin ya da bir önceki bilincin aynısı değildir. Bizim üstünde durduğumuz yabancılaşmayı dikkat olgusuna bağlı olarak düşünmek daha doğru olacaktır. Dikkat ilgi konusu olan nesnenin dışında her şeyi unutmaya ya da dışa atmaya eğilimli bir zihin edimdir. Ribot’nun belirttiği gibi dikkatsizlik çok fikirlilik anlamı taşır, dikkat doğrudan doğruya tek fikirlilik’dir. En genel anlamda dikkat belli bir nesneye yoğunlaşmadır. Öyleyse yabancılaşmayı dikkat durumunda bir anlığın bir bilinmeze yönelmesi ve o bilinmez karşısında sorunlu duruma girmesi ya da kararsız kalması olarak tanımlayabiliriz. Bilinç bilmediği ya da tam olarak tanımadığı bir nesneye yönelişinden eli boş dönmek niyetinde değilse bütün olanaklarını kullanarak dikkatin yalınlaştırdığı zeminde o nesneyle diyalektik bir hesaplaşmaya girecektir. Bu hesaplaşma yabancılaşmanın ardından mutlu sonu çağıracaktır. Mac Dugall’in belirttiği gibi “İlgi örtülü dikkattir, dikkat etkin ilgidir”. Ribot “İnsan da hayvan gibi dikkatini kendiliğinden yalnız kendisini ilgilendiren şeye verir” der.

Dikkat asıl nesne dışındaki tüm nesneleri geçici olarak ortadan kaldırır. Dikkat durumunda anlığın nesneye yönelişinde sorunsuz durumlar vardır: anlık bildiği bir nesne karşısında yabancılık çekmez, ancak karmaşık olan ve tanıdık olmayan bir nesne karşısında bocalar. Bu noktada koşullarına ya da yapısına yabancı kalınan bir nesneyle yüz yüze geliş söz konusudur. O durumda anlık ya geri çekilecek, kendine ya da yuvasına dönecek, nesneyle bir bağ kurmak istemeden bu serüveni başladığı yerde bitirecek yani ben bu sorunu çözemem diyecek ya da tam tersine bilincin zaman içinde edinilmiş bütün olanaklarını kullanarak o nesneyi özümlemeye yani onunla ilgili yabancılığı kaldırmaya çalışacaktır. Bilinç ancak bazı nesneler karşısında yabancılık duygusunu tam olarak aşabilir. Bilinç başka bilinçler karşısında da bir sanat yapıtı karşısında da eksiksiz bir çakışmayı gerçekleştiremeyecek ve yabancılığı mutlak olarak aşamayacaktır. Bir bilincin koşullarıyla başka bir bilincin ürünü olan bir sanat yapıtının koşulları arasında aşılmaz uzaklıklar vardır.