Soru Sorma Stratejisi

1. Tanım ve amaç

Soru sorma, okuma öncesinde, sırasında ve sonrasında metne dair sorular kurarak dikkati metnin merkezine toplama stratejisidir. Kendine soru soran öğrencinin algısı, dikkati ve ilgisi paragraf üzerinde toplanır; okuma bir izleme olmaktan çıkar, metinle bir söyleşiye dönüşür.

Paragrafla ilgili sorular iki türlüdür. Ayrıntı soruları paragrafın bir bölümünü karşılar. Kapsayıcı soru ise cevabı paragrafın tamamı olan sorudur. Bir metnin tamamını karşılayan soruyu kurabilmek üst düzey bir okuduğunu anlama becerisidir; çünkü bu soru, paragrafın konusunu ve ana düşüncesini bir soru kalıbında taşır.

Sorduğunuz her sorunun cevabı metinde bulunmalıdır. Cevabı metinde olmayan bir soru, metne kendi bilginizi ya da merakınızı kattığınızı gösterir. 3. basamağın 4. adımında genellemenizi kurduktan sonra paragrafla ilgili en az üç soru oluşturursunuz: bir kapsayıcı soru ve en az iki ayrıntı sorusu.

Bu strateji ne kazandırır?

• Odaklanmayı sağlar: Algıyı, dikkati ve ilgiyi paragrafın merkezine toplar.
• Yazarın amacını çözer: Metnin yalnızca ne dediğini değil, neden yazıldığını da sorgulatır.
• Derinlemesine anlamayı sağlar: Paragrafın hem genelini hem de içindeki ayrıntıları açığa çıkarır.
• Sınav sorularına hazırlar: “Bu parçada aşağıdaki sorulardan hangisinin cevabı vardır / yoktur?” soruları doğrudan bu beceriyi ölçer.

Sınavda nerede işe yarar? “Bu parçada aşağıdaki sorulardan hangisinin cevabı yoktur?” sorusunda seçeneklerdeki her soruyu metne sorun ve cevabını metinde bulup işaretleyin. Cevabını gösteremediğiniz soru doğru seçenektir. Dikkat: Cevabı metinde “ima edilen” değil, açıkça bulunan sorular “cevabı vardır” sayılır. Kapsayıcı soruyu kurabilmek ise “asıl anlatılmak istenen” ve konu sorularında doğru seçeneği tanımanızı kolaylaştırır.

2. Adım adım yöntem

1. Hazırlık · Okumadan önce
   Soru havuzundan 2–3 soru kalıbı seçin. Okumaya bir amaçla başlayın.
2. Aktif okuma · Okurken
   Seçtiğiniz soruların cevaplarını metinde arayın; cevap bulduğunuz yerleri işaretleyin.
3. Soru kurgulama · 10 saniye
   Metin bitince kendinize sorun: “Bu metnin tamamı hangi sorunun cevabıdır?” Sonra en az iki ayrıntı sorusu ekleyin.
4. Cevap kontrolü · Cevap metinde mi?
   Kurduğunuz her sorunun cevabını metinde gösterebiliyor musunuz? Gösteremiyorsanız soru metin dışıdır.

Soru havuzu: Okurken zihninizde hazır tutun

Soru türlerini ayırt edin

Paragrafı okuduktan sonra kendinize sorun

⚠️ DİKKAT: Metnin cevap verebileceği soruları sorun
Kendi merak ettiğiniz ama cevabı metinde olmayan sorular odağınızı dağıtır ve sizi yorum katma hatasına sürükler. Bir soru ne kadar ilginç olursa olsun, cevabı metinde yoksa o metnin sorusu değildir.

3. Çözümlü örnekler

Her örnekte önce görevi kendiniz yapın, sonra çözümü açıp karşılaştırın.

Çözümlü Örnek 1 · Kapsayıcı soru ve ayrıntı soruları: Ağaç halkaları

Bir ağacın gövdesi kesildiğinde, içten dışa doğru sıralanan halkalar görülür. Ağaçların çoğu her yıl bir halka oluşturduğu için bu halkalar sayılarak ağacın yaşı bulunabilir. Ancak halkalar yalnızca yaşı değil, ağacın yaşadığı yılların koşullarını da anlatır. Yağışlı yıllarda geniş, kurak yıllarda dar halkalar oluşur. Araştırmacılar, farklı ağaçlardaki geniş ve dar halka dizilerini birbiriyle eşleştirerek geçmişe uzanan bir takvim kurar. Bu takvim sayesinde eski bir yapıdaki ahşap kirişin hangi yıl kesildiği belirlenebilir, geçmişteki kurak yıllar da saptanabilir. Ağaç halkalarını inceleyen bu bilim dalına dendrokronoloji denir.

Görev: Okumadan önce soru havuzundan iki kalıp seçin (ör. genel sorgu ve kritik veri sorgusu). Metni okuduktan sonra bir kapsayıcı soru, iki ayrıntı sorusu ve cevabı metinde olmayan bir soru yazın.

Çözümlü Örnek 2 · Tuzaklı metin: Kambur balinaların şarkıları

Kambur balinalar, okyanusun en karmaşık seslerinden bazılarını üretir. Bu şarkıları yalnızca erkek balinalar söyler ve şarkılar çiftleşme dönemiyle bağlantılıdır. Bir topluluktaki erkeklerin hepsi aynı şarkıyı söyler; ancak bu şarkı zamanla değişir. 2011’de yayımlanan, on yılı aşkın kayıtlara dayanan bir araştırma ilginç bir durumu ortaya koydu: Doğu Avustralya açıklarında ortaya çıkan yeni bir şarkı, yaklaşık iki yıl içinde doğuya doğru yayılarak Fransız Polinezyası’ndaki balinalara kadar ulaşıyordu. Yeni şarkı bir topluluğa ulaştığında erkekler kısa sürede eski şarkıyı bırakıp yenisini söylemeye başlıyordu. Araştırmacılar bu durumu, hayvanlar arasında görülen çarpıcı bir kültürel aktarım örneği olarak değerlendiriyor.

Görev: Aşağıdaki beş soruyu metne sorun. Her birinin cevabını metinde gösterin; gösteremediklerinizi “cevabı yok” diye işaretleyin. Sonra metnin kapsayıcı sorusunu yazın.
1. Kambur balinalarda şarkıyı kimler söyler?
2. Yeni şarkılar hangi yöne doğru yayılır?
3. Yeni şarkıyı bir topluluğa ilk kez hangi balinalar getirir?
4. Yeni şarkı bir topluluğa ulaştığında ne olur?
5. Erkek balinalar neden sürekli yeni şarkılar söyler?

Çözümlü Örnek 3 · Sınav tipi soru: Su ayıları

Su ayıları ya da bilimsel adıyla tardigradlar, ancak mikroskopla görülebilen küçük hayvanlardır. Denizlerde, tatlı sularda ve karada, özellikle nemli yosunların ve likenlerin arasında yaşarlar. Bu canlıları ünlü yapan, olağanüstü dayanıklılıklarıdır. Yaşadıkları ortam kuruduğunda bacaklarını ve başlarını içeri çekip büzülür, bedenlerindeki suyun neredeyse tamamını kaybederler. Bu hâlde metabolizmaları neredeyse durur; yeniden suyla buluştuklarında ise canlanırlar. 2007’de bir uzay deneyinde on gün boyunca uzay boşluğuna bırakılan tardigradların bir kısmı, Dünya’ya döndükten sonra yeniden canlanmış, hatta yumurta bırakmıştır. Bu deneyle tardigradlar, uzay boşluğunda hayatta kaldığı bilinen ilk hayvanlar oldu.

Bu parçada aşağıdaki sorulardan hangisinin cevabı yoktur?

Görev: Her seçenekteki soruyu metne sorun ve cevabını metinde bulup işaretleyin. Cevabını gösteremediğiniz soru doğru seçenektir.

A) Tardigradlar en çok hangi ortamlarda yaşar?
B) Ortam kuruyunca tardigradlara ne olur?
C) Uzay deneyindeki tardigradlara ne olmuştur?
D) Tardigradlar ortalama ne kadar yaşar?
E) Tardigradlar hangi araçla görülebilir?

4. Ders notu

• Soru sorma, okuma sırasında dikkati metnin merkezine toplar.
• Sorular paragrafın genelini (kapsayıcı soru) ya da bir bölümünü (ayrıntı sorusu) karşılayabilir.
• Kapsayıcı soru, cevabı paragrafın tamamı olan sorudur; konuyu ve ana düşünceyi taşır.
• Sorduğunuz sorunun cevabı metinde olmalıdır; cevabı metinde olmayan soru yorum katma hatasıdır.
• Okumadan önce soru kalıpları belirlemek, etkin okumayı başlatır.
• Tarih, yer, ad ve terimler ayrıntı sorularının malzemesidir.
• Sınavdaki “cevabı vardır / yoktur” soruları bu stratejiyle çözülür.

Unutmayın: Yön sözcüğü (“ancak, oysa”), kapsayıcı sorunun nereye odaklanacağını gösterir. İlk cümlesi yargı bildiren paragraflarda ise kapsayıcı soru çoğu zaman o ilk cümlenin “neden” sorusudur.

5. Sınavda ve Maarif Modeli’nde

Bu strateji en çok şu soru köklerinde işinize yarar:

• Bu parçada aşağıdaki sorulardan hangisinin cevabı yoktur?
• Bu parçada aşağıdaki sorulardan hangisinin cevabı vardır?
• Bu parçada … ile ilgili aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir?
• Bu parçada asıl anlatılmak istenen aşağıdakilerden hangisidir?

Maarif Modeli bağlantısı: Soru sorma; Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’ndeki sorgulama, merak, çözümleme, eleştirel düşünme ve üst biliş becerilerinin paragraf çözümündeki karşılığıdır: Okumaya bir soruyla başlar, metne genel ve ayrıntı soruları yöneltir, paragrafın genelini ayrıntılarından ayırır, her sorunun cevabının metinde olup olmadığını sınar ve kendi anlama düzeyinizi sorularla denetlersiniz.

6. Öz değerlendirme

Çalışma kâğıdına geçmeden önce kendinize sorun:

• ☐ Okumaya başlamadan önce soru kalıpları belirleyebiliyorum.
• ☐ Metnin tamamını karşılayan kapsayıcı bir soru kurabiliyorum.
• ☐ Kapsayıcı soru, ayrıntı sorusu ve metin dışı soruyu ayırt edebiliyorum.
• ☐ Kurduğum soruların cevabını metinde gösterebiliyorum.
• ☐ Cevabı yalnızca ima edilen bir soruyu “cevabı var” saymıyorum.

Bu stratejinin konu anlatımı, kitaba özel çözümlü örnekleri ve 20 metinlik Sıra Sende bölümü Temelden Paragraf 1. Fasikül: Paragraf Stratejileri kitabında yer alır.