5. BİLİŞSEL TERAPİ

📝 ÖSYM Tarzı Makale: Bilişsel Terapi ve Zihinsel Şemalar 

👴 Alanın Öncüleri: Beck ve Ellis

Genel olarak bilişsel terapinin (BT) 1960’larda başladığı kabul edilir. Bu psikoterapi yönteminin babası; 1967’de “Depresyon: Nedenleri ve Tedavisi” ve 1976’da “Bilişsel Terapi ve Duygusal Bozukluklar” adlı kitapları yazmış olan Aaron Beck kabul edilir. Bu yaklaşımın bir diğer kurucusu ise “Akılcı Duygusal Davranış Terapisi”ni (ADDT) geliştirmiş olan Albert Ellis’tir.

Ellis, akıldışı inanışların “ABC”sinden bahseder: “Harekete geçirici olay”, “Bununla ilişkili inanış” ve “Bu yaklaşımın sonuçları” (duygusal ve davranışsal). Olayların yeniden yorumlanmasını ve sağlıklı baş etme stratejileri geliştirilmesini teşvik eden tekniğine; “yeniden söze dökmek” ya da “yeniden yorumlamak” adı verilmiştir. Bir terapi biçimi olarak, kendine yüksek standartlar koyanlar ya da kendini yetersiz görüp bu konuda sürekli suçluluk duyanlar üzerinde özellikle etkili olduğu kanıtlanmıştır.

💭 Düşünce Terapisi ve Davranış Değiştirme

Bilişsel terapiden önce, kimi zaman “davranış modifikasyonu” da denilen davranış terapisi gelmiştir. Bu yöntemde, “fobik” bir birey, korkularının nesnel hiçbir temeli olmadığını kanıtlamak için yavaş yavaş ama bilinçli bir şekilde korktuğu durumlarla karşılaştırılır. Davranış değiştirme; tatsız bir deneyimi özel bir etkinlikle eşleştiren “caydırıcı terapiye” de başvurur.

Kurumlarda, kişilere istenen davranışı sergilediklerinde simgesel bir ödülün verildiği “token” (simgesel ödül) ekonomisinden de geniş çapta yararlanılır. Buradaki temel fikir; insanların dünyalarını nasıl algılayıp yorumladıklarının, olaylar hakkında ne düşündüklerinin ve bunların “nedensellik” üzerindeki etkisinin terapistler tarafından araştırılması gereğidir. Dolayısıyla “bilişsel” sözcüğü, “bilişleri” (düşünce süreçlerini) keşfedip değiştirmeye yönelik terapi fikrini tanımlar.

🔳 Şemalar ve Bilişsel Yanlılıklar

Bilişsel terapistler; dünyaya bakma biçimlerimiz ya da zihinsel filtrelerimiz olan “şemalardan” söz ederler. İnsanlar olayları yorumlamada “bilişsel yanlılıklar” geliştirirler. Bu nedenle geçmişe ilişkin anılarımızda; soyut, seçici ve sıklıkla “genelleme” yapmaya eğilimli görünürüz.

Bilişsel terapi; düşüncede değişiklikler yaratarak “davranış kalıbını” kırmayı, ardından da değiştirmeyi hedefler. Hedef; olayların yorumlanması aracılığıyla “kısır döngünün” yerini “bereketli bir döngüye” bırakmasıdır. Örneğin; toplumsal becerilerinin olmadığını düşünen bir bireyin, partide az insanın kendisiyle konuşmasını “çirkinlik” olarak değil, farklı nedenlerle (mantıklı olasılıklarla) değerlendirmesi sağlanır.

📉 Depresyonda Bilişsel Terapi ve Yükleme Biçimleri

BT; depresyonlu çoğu insanın, çocukluk veya ergenlikteki ilk deneyimleri aracılığıyla oldukça olumsuz bir “dünya görüşü” ya da “şeması” öğrendiğini öne sürer. Bu kişiler kendilerini başarısız ve çaresiz hissederler. BT terminolojisinde “negatif şema”, “bilişsel yanlılıklara” (asılsız inançlar) yol açar; bunlar da “kendi kendini doğrulayan kehanetler” aracılığıyla kişiyi başarısızlığa sürükler.

Depresyonlu kişiler, olaylara üç bileşenli bir “açıklama tarzı” ile yaklaşırlar:

• İçsel-Dışsal: Nedenin kendilerinden mi yoksa dış dünyadan mı kaynaklandığı.

• Kararlı-Kararsız: Nedenin geçici mi yoksa sabit bir yetenek mi olduğu.

• Genel-Özel: Yaşamın tümünü mü yoksa belirli alanları mı etkilediği.

Negatif bir yükleme tarzına sahip olan kişi, başarısızlığı; “içsel” (benim yeteneksizliğim), “kararlı” (değişmeyecek) ve “genel” (her şeyi etkileyecek) olarak görecektir.

🛠️ Bilişsel Davranış Terapisi (BDT)

Günümüzde en yaygın kullanılan yöntem olan BDT; bilişsel terapi ve davranış modifikasyonunun bir sentezidir. BDT dört ana varsayım üzerine kuruludur:

1. İnsanlar olayları doğrudan anlamak yerine “yorumlamayı” tercih ederler.

2. Düşünce, his ve davranış “iç içe geçmiş” ve birbiriyle ilişkilidir.

3. Terapi için kişinin kendisi ve diğerleri hakkındaki düşünceleri netleştirilmeli ve değiştirilmelidir.

4. Terapi hem “inancı” hem de “davranışı” eş zamanlı olarak hedeflemelidir.

🏥 Tedavi Başarısı ve Ölçüm Sınırları

BDT; maliyet etkin, uyarlanabilir ve işe yarayan bir yöntemdir. Özellikle “kaygı”, “depresyon”, “obsesif-kompülsif bozukluk” ve “panik atak” vakalarında etkili görünmektedir. Uygun ilaç tedavisiyle birlikte uygulandığında başarı şansı en yüksek olan yoldur.

Ancak her terapinin etkisini ölçmek zordur; terapist-hasta uyumu ve hastanın kullandığı alternatif destekler (yoga, vitamin vb.) süreci etkiler. Bilişsel terapistler bazen fiziksel ve “fizyolojik süreçleri” hafife alma eğilimindedir, bu da kuramın eleştirilen yönlerinden biridir.