Ahlak Felsefesi, Bilgelik ve Bilimlerin Evrimi

“Ahlak”, bir araştırma alanı olarak başlangıcından beri felsefenin ayrılmaz bir parçasıdır ve doğal olarak felsefi yöntemlerle düşünmeyi gerektirir. Herhangi bir ahlak sorununu çözmeye çalışırken felsefenin tartışmacı ve bütünleyici bakış açısından yararlanmak zorundayız. Ahlak, felsefenin içinde yer alan “kural koyucu” bir bilgi alanıdır. Onu özerk kılan da tam olarak bu kural koyma zorunluluğudur; zira felsefe genel olarak kural koymaz, yalnızca görüş bildirir. Ancak ahlak, toplumsal bir varlık olan insana “İyi”nin dayanaklarını göstermekle yükümlüdür. Bu bağlamda ahlak, yer ve zaman koşullarına uygun “yaşam formülleri” üretir. Bu formüller statik değildir; aksine insan olmanın anlamını araştıran ve değerleri sürekli tartışan dinamik bir yapıya sahiptir. Ahlak kuralı bir “dayatma” değil, bir “öneri” niteliği taşır. Felsefe adamı ahlak alanında doğruları tartışırken, ahlakta etkin olmanın temel yolu “örnek bir tutum” ortaya koymaktır; çünkü kimse kuru kurallara körü körüne uymak zorunda değildir.

Birçok bilgi alanı bilimleşme sürecinde felsefeden koparken ahlak felsefeye bağlı kalmış, onun yöntemleriyle bütünleşmiştir. Aslında felsefe özünde başlı başına bir ahlaktır; insana özgür ve ödünsüz bir yaşam biçimi sezdirmeyi amaçlar. Ahlakın kurallar çerçevesinde geliştirdiği düşünceyi felsefe genel bir kavrayış olarak içinde barındırır. “İyi”nin ne olduğunu felsefi olarak temellendirmeden ahlak kuralları koymak mümkün değildir. Doğru davranmak veya “İyi”yi gerçekleştirmek basit bir seçimden ziyade bilinçli bir “edim”dir ve bunu ortaya koymak felsefenin araştırıcı gücüne bağlıdır. Felsefe, metafiziğin en derin sorunlarına yöneldiğinde bile yaşamı açıklamayı hedefler. Felsefenin yaşamdan koptuğu nokta, araştırıcı özelliğini yitirip “dogmacı” bir anlayışa saplandığı yerdir. Seneca’nın belirttiği gibi; “Felsefe sözcüklere değil, gerçekliklere dayanır.” O, ruhu işler, yaşamı düzenler, dümene geçerek eylemleri yönlendirir ve o olmadan güven içinde yaşamak imkânsızdır.

Felsefeye ilk gelişimlerini kazandıran ve “Yedi Bilgeler” olarak bilinen düşünürler, özellikle toplumsal ve iktisadi açmazların etkisiyle ahlak sorunlarına yönelmişlerdir. “Bilge” (Sophos) terimi, sadece köklü düşüneni değil, davranışlarından sonuna kadar sorumlu olan “erdemli kişiyi” anlatır. Felsefenin tarihsel başlangıcı aslında bir “bilgeliğe giriş” serüvenidir. Pythagoras’ın “bilge” yerine önerdiği “bilgisever” (philosophos) terimi, insanın bütünsel bilginin peşinde olduğu bir süreci işaret eder. Zamanla bilgi çoğalıp çeşitlendikçe; ahlak fizikten, mantık estetikten ayrılmış ve birçok parça “özerk bilimler” olarak felsefenin dışına çıkmıştır. Ancak kendinde felsefi kavrayışa ulaşmayan her bilgi alanı kısır kalmaya ve kendini sadece “tekniğe” indirgemeye mahkumdur. Bilginin alanı genişledikçe filozofun her şeyden sorumlu olması imkânsızlaşmış, parçaların bütünden ayrılması doğal bir süreç haline gelmiştir.

Bilimlerin felsefeden ayrılması bir kurtuluş olarak görülmelidir; çünkü bu süreçte bilimler kendi konu ve yöntemlerini belirleyerek “deney bilimleri” durumuna gelmiş, felsefe ise asıl işi olan “en genel insan araştırmasına” geri dönmüştür. Özellikle doğa bilimlerinde “deney ve gözlem” öncelikli uğraş haline gelmiş, matematik ile fiziğin birleşmesiyle evrensel bir metodoloji doğmuştur. Yeni zamanların başında ussal düşüncenin tek başına yetmediği, deneyle doğrulanan “yöntemli arayışın” zorunluluğu anlaşılmıştır. Artık genel ussal düşünceden “dizgesel düşünceye” geçilmiştir. Francis Bacon’ın vurguladığı gibi, doğruya ulaşmak için “kuşkudan yola çıkmak” bir zorunluluk haline gelmiştir. Descartes da bu süreçte acele etmemeyi ve ağır adımlarla sonuca yürümeyi önermiştir; çünkü kuşkuya yer bırakmayan güvenli bir çıkış, ancak titiz bir yöntemle mümkündür.