17. US VE DUYGU

📝 ÖSYM TarzıMakale: Us ve Duygu Dengesinde Yetkin Bilinç

“Us” (akıl) ve “duygu” çatışkısı, yetkin bilinçlerde bile görülebilen bir durumdur; ancak bu üst düzey bilinçler, söz konusu iki durumu bağdaştırmakta pek güçlük çekmezler. Eski düşünce sistemlerinde olduğu gibi usu, tutkuların bir “yargıcı” ya da “çobanı” gibi düşünmekten vazgeçmek gerekir. Modern bilgilerimiz, duygularımızın ya da tutkularımızın “ussallığa” sanıldığı kadar uzak olmadığını kanıtlamaktadır. Burada iki karşıt ögenin kavgasından ziyade, bilincin bir “iç hesaplaşmasından” söz etmek daha isabetli olacaktır. Duygu dünyamız, düşünce dünyamızın bir diğer yüzüdür; duygularımız ussallıkla ilgilidir, hatta ona “içkindir”. İstemimizin, yani isteyen yanımızın, yargılayan yanımızdan tamamen ayrı düşünülemeyeceğini söyleyebiliriz.

Bilinç; hem düşünselliğimizin hem de duygusallığımızın yuvasıdır. Bu nedenle “ahlaklılığın” koşulları, biçimsel ve katı bir usun belirleyiciliğinde değil, genel bilinç koşullarının yol göstericiliğinde aranmalıdır. “Yetkin bilinç”, us ve istem dengesini koruyan, yapay ahlak sorunları üretmeyen bilinçtir. Bu durum bize gerçek anlamda bilgeliğin ahlaklılığı da içerdiğini gösterir. Bilgelikten bağımsız bir “erdemlilik” olamayacağı gibi, erdemlilikten yoksun bir “bilgelikten” de söz edilemez. Filozofların ve bilgelerin yaşamları bu konuda en büyük örnektir; üst düzeyde bilinçlenmiş bir insanın etik dışı sorunlar yaratması pek olası değildir. Her ahlak dışı davranışın temelinde bir “bilinç eksikliği” ya da “bilinç yetmezliği” yatar. “Bozuk bilinçler”, doğası gereği hızla ahlak sorunları üretirler.

Gerçek “iyi” ve “kötü” ayrımını ancak yetkin bilince ulaşmış bireyler yapabilir; gerçek “özgürlük” de bu insanların üst düzey bilinçlenmişlikleriyle belirginleşir. İnsanların çoğu özgürlüğü sadece “bildiği gibi davranma hakkı” ya da gerçeklikten kopuk bir “mutlak özerklik” sanır. Oysa ne mutlak özgürlük ne de mutlak özerklik vardır. Kimseye zarar vermemek kaydıyla her bildiğini yapmanın bir hak olduğu savunulsa da “bildiği gibi davranmak” insan olmanın temel koşulu değildir. İnsanlığa yararlı olmayan edimler “ahlaki” olarak nitelendirilemez. “Benim zararım sadece kendime” diyen biri, aslında insanlığın bir parçası olduğunu ve kendine zarar verirken bütüne (insanlığa) de zarar verdiğini bilmelidir. Gerçek anlamda ahlaklılık özgür olmayı, özgür olmak ise üst düzeyde bilinçlenmeyi gerektirir.

Bu “üst düzeyde bilinçlenmişlik” ifadesi, tanrısal bir yetkinlik olarak algılanmamalıdır; insanla ilgili sorunları “insan boyunda” düşünmek gerekir. Yetkin bilinç, en üst düzeydeki “olumsal bilinçtir”. İnsanlar genellikle “gündelik bilinçle” yetinirler; oysa insanın varoluşsal sorunları gelişmemiş bir bilinçle çözülemeyecek kadar karmaşıktır. “İnsan nedir?” sorusunu tarihin bilgisine, yani “bütün insana” başvurmadan yanıtlayamayız. Bir evrim varlığı olan insan, ancak kendi tarihi içinde anlaşılabilir. Bilinçlenmek, bütün insanlık üzerine genel bir bilgiye ulaşmaktır; bu da bizi “düşünce tarihinin” kapısına bırakır. Olayların düz bir gözlemi olan kaba tarih, ahlak bilgisinin kapısını açmamıza yardımcı olamaz.

Ahlaklı olmanın yolu özenli bir “eğitimden” geçer. Bilinçli insan, kendi dünyasında bir merkez oluştursa da genel insan değerleri açısından “ayrıcalıklı” olmadığını ve varlığının sadece “bütün insanlardan biri” olmak anlamına geldiğini bilir. “Ben’in eğitilmesi”, bencilliğin sona erdirilmesini ya da sıkıca denetlenmesini gerektirir. Gerçek insan “adanmış” ve “özgeci” (altruist) insandır. Mutluluğun ün, unvan, zenginlik ya da egemenlikte değil; yalnızca insanlığa adanmada olduğunu bilir. Kendine egemen olmanın dışında kimseye hükmetmek istememek ve kendini insanlığın yoluna adamak, gerçek ahlaklı kişinin temel özelliğidir.