30. BAŞKA BİLİNÇLER

📝 ÖSYM Tarzı Makale: Başka Bilinçler: Yabancılık ve Özgünlüğün Diyalektiği 

Başka bilinçler ya da başka “benler” karşısında da yabancıyız. Başkasının “beni” benim için, benim “benim” de başkası için bir gizler bütününden başka bir şey değildir. Ben başka benler karşısında yabancıyım, başka benler de bana yabancı. Hiç tanımadıklarım bir yana, yıllardır tanıdıklarım bile bana yabancı. Her kişi bana göre bir “başkasıdır”. Başkası benim için bir başka öznedir, bir özne-nesne bütünüdür. Ben onda benzerimi bulurum, onu toplumsal yaşamımın zorunlu ögesi olarak algılarım. Onunla ortak yanlarımız olmalı diye düşünürüm. Ancak ondan ayrı olduğumu da bilirim. O kendi bilinç yapısı içinde ne ölçüde “özgünse”, ben de kendi bilinç yapım içinde apayrı özellikleri olan bir özne olduğumu bilirim. Onunla ilişkim bir uyuşma ve aynı zamanda bir uyuşmazlık ilişkisidir. O benim bilincimi zorlar, ben onun bilincine güçlük çıkarırım. Aynı ortamlarda gelişmiş bilinçler bile kendi özel ve nesnel özellikleriyle vardır. Apayrı dünyalar gibiyiz; apayrı ama yine de benzeşen. Mélinand şöyle der: “Biz gerçekte telefon kulübesine kapatılmış bir varlık gibiyiz, yalnızca gizemli bir dille uzaktan bildiriler alan bir varlık.”

Demek ki ben başka bilinçler karşısında bir yabancıdan başka bir şey değilim. Elbette yabancılığın boğucu koşullarına bırakmıyorum kendimi, yabancılığı her durumda aşmaya çalışıyorum. Dünyaya küsmüş gibi yaşamayı düşünmüyorum. Biraz uğraşsak o yabancılığımız azalır belki. Bunun için dış dünyaya, özellikle başka öznelere tüm kavrayıcı yanımla, ayrıştırıcı yanımla, kılı kırk yaran yanımla yöneliyorum ve bu yönelişimden elbette eli boş dönmüyorum. Nesneler, durumlar, ilişkiler karşısında yabancı olmaktan çok başka özneler karşısında yabancıyız: Her kişi apayrı bir dünyadır. Çünkü hiçbir bilinç öbürüne denk düşmüyor. Birbirimizin kopyaları olsaydık çok gülünç ve anlamsız bir dünyada yaşıyor olurduk. Gelişmiş bir toplum yaşamına gereksinimimiz olmazdı o zaman. O zaman herkes her şey üzerine eşit ölçülerde bilinçli olacaktı, kimsenin kimseye söyleyecek sözü olmayacaktı. Bilinçlerin çatışması da olmayacaktı, bu çatışmada ortaya çıkacak doğrular da olmayacaktı.

Her bilinç özgün yapısıyla bilinçtir. Şu soruyu sorabiliriz: Bir bilinçteki nesnel bilgiler başka bilinçlerdeki nesnel bilgilerle uyuşmuyor mu? Bazı bilgiler yoğun bir biçimde evrenseldir yani bütün bilinçler için ortaktır ama her bilgi öyle değildir. Bilinçler birbirleriyle ne ölçüde uyuşurlarsa uyuşsunlar; her bilincin yapısı, oluşum koşulları gereği, geliştiği ortam gereği değişik olacaktır. Demek ki her bilinç özgündür. Özgün derken ne demek istiyoruz? Eşsizdir, benzersizdir, kendi özel özelliklerini taşır demek istiyoruz. Bir kopya değildir o, bir öykünme ürünü de değildir. Kendinden başka bir şeye çokça benzemeyen bir şeydir; özel özelliklerini kendinden getiren, özel özelliklerini kendi koşulları içinde oluşturmuş ve oluşturmakta olan bir şeydir. Demek ki en basit, en sıradan bir bilinç bile özgün bilinçtir.

Her bilinç özgündür; dolayısıyla bilincin ürünü olan sanat yapıtı da özgündür. Şimdi estetiğin sınırlarından biraz sözü uzatmış da olsak girmiş bulunuyoruz. Aşkta da aynı durumla karşı karşıya geliyoruz: Nasıl bir tablo benim için özgünse, bir şiir benim için özgünse, sevgili de benim için özgündür. O beni daha çok özel özellikleriyle ilgilendirir çünkü. Sevgili benim duygusal yansıtmalarımla hatta abartmalarımla özgündür. Sanat yapıtının özgünlüğü gerçek anlamda yapısal bir özgünlüktür, ona yönelişim bir ölçüde duygusallığın belirleyiciliğinde de olsa. Aşkta eşsizlik benim yüceltmelerimle renklenir ve güçlenir, sanat yapıtının eşsizliği bir gerçekliktir. Âşıklar sevgililerinin eşsiz olduğunu düşünürler; hatta “bu defaki öncekilere hiç benzemiyor” dedikleri olur. Onların böyle konuşmaları doğaldır. Dedikleri bir bakıma doğrudur: İnsan insana benzemez. O yüceltilen sevgili yalnızca insandır; insanlardan biri de odur.

Demek ki her bilinç bir başka dünyadır; bu yüzden bilinçlerin kavgası kaçınılmaz bir kavgadır. Birbirine yakın görünen bilinçler bile tam olarak uyuşmazlar, en azından kolay kolay uyuşmazlar. Herakleitos haklıdır: “Kavga biterse yaşam da biter.” Her sanat yapıtı bir başka dünyadır ve bu özelliğiyle benim kavrayışıma güçlükler çıkarır. Bir tabloyla karşı karşıya kaldığımızda onun apayrı bir dünya olduğunu görürüz. Bu dünyaya girmeye çalışırız ama hemen eşikte bizi tutan, bizi engelleyen bir şeyler vardır. İlk bakışta yapıtı az buçuk anlarız elbette ya da anladığımızı sanırız; ilk adımda anlamına yüzde yüz varamasak da onu belli ölçülerde kavrarız. Bir sanat yapıtı bizim algı alanımızda önce kendisi olarak vardır. Yani bir tabloyu önce kendisi olarak görürüm. O her şeyden önce benim algıladığım şeydir. Onun bir sanatçının ürünü olduğunu, bir bilincin ürünü olduğunu görürüm ve ondan yola çıkarak yavaş yavaş bütün bir dünyaya açıldığımı sezerim. Bu bulduğum dünya gezmekle kolay kolay bitirebileceğim bir dünya olmadığı gibi, gizlerini kolay kolay çözebileceğim bir dünya da değildir.