19. SANAT YAPITI

SANAT YAPITI

Her sanat yapıtı, her gerçek sanat yapıtı bizi bütün dünyaya açan bir penceredir. Demek ki bir sanat yapıtı bizim algı alanımızda önce kabaca tüm görünümleriyle kendisi olarak vardır, sonra bir sanatçının ürünü olarak, sonra sanatçının dünyasının bir yansıması olarak sonra da dünyanın değişik anlamlarını içeren bir yapı olarak vardır. Her yapıta bütün bir dünya sığar ya da daha doğrusu her yapıttan bütün bir dünya görünür. Tek kişilik olan şey, gerçek sanat yapıtında bütün bir dünyaya kavuşur. Yapıt bizi dünyaya götüren, bütün insana açan bir çıkış noktasıdır. Çok küçük bir şiir bile bizi insanlığın pek çok sorununa ulaştıran yoğunlaşmış bir zenginliği kendinde taşır.

Bir sanat yapıtını gözlemlediğimiz zaman onun bir duyum, duygu, düşünce temelinde kavranılan bir nesne olduğunu görürüz. Yani bir sanat yapıtı önce benim duyumsadığım ya da algıladığım şeydir, sonra beni duygulandıran şeydir, sonra da düşündüren şeydir. İzleme deneyimleri boyunca o benim aynı zamanda hem duyumsadığım hem duygulandığım hem de düşündüğüm şey olur, duyumsama, duygulanma ve düşünme süreçleri birlikte yaşanır. Bir yapıtı izlerken duyumsama süreçlerini duygulanma süreçlerinden, duygulanma süreçlerini düşünme süreçlerinden ayıramam. Her izleme deneyi böylece ruhsallığın bütününü saracak biçimde gerçekleşir.

Burada estetik hazla sıradan haz arasında bir ayrım yapmamız gerekiyor. Herhangi bir nesne bana hoşluk duygusu verebilir. Bana hoş gelen nesneyi sevinç içinde algılarım hatta ondan olumlu anlamda duygulanırım ama bu duygusallığımın ille de bir düşünselliğe bağlanması gerekmez. Sıcak bir günde bana uzatılan bir bardak serin limonata bana haz verir hatta beni duygulandırır ne var ki bir sanat yapıtı gibi düşündürmez beni. Sanat yapıtıyla ilgili haz söz konusu olduğu yerde düşünsel hazdan da söz etmemiz gerekecektir. Yapıtla diyalektik ilişkimiz öncelikle düşünsel ilişkidir; duygusallığı da görmezden gelmemek koşuluyla. Demek ki estetik haz; duyum, duygu ve düşünce üçlemesinde kendini ortaya koyar.

Sanatın ilk bakışta yoğun düşünsellikle bir ilgisi olmadığı duygusuna kapılabiliriz. Sanat çok zaman eğlendirici sayılmıştır. Eğlendirme amaçlı sanatlar da vardır ama onları sanat sayıp saymamak konusu tartışma götürür. Bu noktada eski sanatla yeni sanat arasındaki ayrımı da ortaya koymak gerekir. Eski sanat, sıkı sıkıya dinselliğe bağlı olmakla toplumsal bir işlevsellik taşırken yoğun düşünselliğin konusu değildi. Rönesans’tan ve özellikle 19. yüzyıldan sonra sanatın anlamı değişirken sanat araştırması ya da sanat incelemesi olan estetiğin de anlamı değişti. Eski sanat daha çok kutsala yöneliyordu, daha çok bize “yüce”yi anımsatmaya eğilimliydi ama birkaç yüzyıldır o da bilimler ve felsefe gibi bir “insan araştırması” anlamı kazandı.

Düşünce tarihi boyunca bilimler teker teker felsefeden koparak kendi özerk alanlarını oluşturdular. Bu dönüşüm zamana yayıldı, birdenbire olmadı. Belki de hiçbir bilimin tarihi, estetiğin tarihi kadar kesintili değildir; deyim yerindeyse eski estetikten yeni estetiğe birdenbire geçildi, eski sanattan yeni sanata o kadar hızlı geçilmiş olmasa da. Bu durum Rönesans’ı da kapsayan birkaç yüzyıl içinde sanattaki —yine de hızlı denebilecek— dönüşümleri gösterdiği gibi, sanatla ilgilenen zihinlerin sanatı özden kavrama yolunda hızla gelişmiş yoğun ve etkin çabalarını da gösterir. Kısacası estetikteki dönüşüm sanattaki dönüşümlerden çok daha hızlı oldu ve 19. yüzyılın başlarından sonra estetik başka bir anlam kazandı. Platon’dan kalma eski ülkücü alışkanlıklarını bırakıp dünyaya dönmesi hiç de zor olmadı. Bu hızlı dönüşümü öncelikle o dönem Alman yazarlarının daha yetkin edebiyat ürünleri ortaya koymak adına açtıkları tartışmaya borçluyuz. Sanatın anlamı değişince estetiğin anlamı da kendiliğinden değişecekti ve değişti.

Sanatın değişen anlamında bizi tedirgin eden bir şeyler mi var? Sanat karşısında, sanat yapıtları karşısında eskisi kadar rahat değil miyiz? Dinsel bağlarından iyiden iyiye kurtulmuş olan yeni sanatta insan olmanın temel anlamlarını araştırırken bulanıklıklara mı düşüyoruz? Kendini nesneye sıkı sıkıya bağımlı olmaktan kurtarmış olan sanatçının yaratma özgürlüğü, yaşayan insanla bağların koparılması boyutlarına mı ulaştı? İzleyici olmak başlı başına bir serüvenci olmaya mı benziyor şimdi? “Çağdaş sanat bir seçkin insan sanatı olmaya doğru gidiyor oysa eski sanat her insana açıktı.” diyenleri yüzde yüz haksız saymak elbette olası değil. Hatta sanatın başından büyük işlere kalkmış olduğunu söyleyebilirler. Ne olursa olsun bugün sanatın az çok seçkinci bir iş olduğu gerçeğini yadsıyamayız. Yetkin sanatçıyla sıradan izleyici arasına çok kolay geçilebilecek yollar açmak dile kolay bir iştir. Çünkü sanatın felsefe gibi, bilim gibi bir insan araştırması anlamı kazandığı noktada sıradan çabalarla ulaşılamayan bir derinliği olması doğaldır. Bilim gibi felsefe gibi sanat da bizden emek bekliyor. Yaratma da algılama da emeksiz olmuyor. İzleyicilik önemli bir iştir. Çağdaş yaşam koşullarının ne ölçüde çok yetkin izleyiciler yetişmesine elverdiği konusu da enine boyuna tartışılmalıdır.

Yabancılık yapıtla izleyici arasında ya da daha genel olarak sanatçıyla izleyici arasında aşılmaz bir engel gibi duruyor. Bu alışverişte azımsanmayacak bir kayganlığın, eksilip artan bir bulanıklığın “başka başka olmaktan” gelen zorunlu bir ayrılığın belirleyici olduğunu görüyoruz. Estetikçi ya da izleyici, sanat tarihi bilgisiyle diğer donanımlarıyla ve bunlara bağlı sanatsal öngörüleriyle yapıtı ne ölçüde aydınlık kılarsa kılsın, Her zaman yorum gerektiren bir şeyler kalıyor. Suyun altı suyun üstünden çok daha zengin görünüyor. Yapıtın nesnel koşulları onu bütünüyle doğru okumamızı sağlayacak yeterlikte olamıyor. Sanatsal alışverişte kendi gözümüzle gördüğümüz şeyler kadar görmek istediğimiz şeyler de belirleyicidir. Yapıtta neler bulduğumuz kadar yapıttan neler beklediğimiz önemlidir; izleyicinin yapıt karşısında etkin olması demek, onun zorunlu bir yorumcu olması demektir. Bilimde ve felsefede izleyicinin çokça yorum yapması gerekmez hatta doğru olmaz, doğruları ortaya koyalım derken doğrulardan uzaklaşabiliriz. Yapıtla aramızda yorum gerektirmeyen bir ilişki olsaydı bir yapıtı kolayca kavrayıp çıkabilirdik, hatta onu bilincimizin edilginlik koşullarında tüm özellikleriyle kavrayabilirdik, oysa sanatsal algı etkin algıdır derken belli bir anlamlandırma zorunluluğundan söz ediyoruz.