20. FELSEFİ AÇIDAN MUTLULUK

📝 ÖSYM Tarzı Makale: Felsefi Açıdan Mutluluk ve Bilinç Serüveni 

Eski Çağ’ın ahlakçıları mutluluğun temel koşullarını tartıştılar. Bir yandan Sokratesçi okulların filozofları, bir yandan kuşkucular, bir yandan da Epikurosçular mutluluğu “dinginlikte” görmüşlerdi. Epikuros; devinim içinde elde edilen hazların sağladığı mutlulukla, dinginlik içinde elde edilen hazların sağladığı mutluluğu birbirinden ayırmıştı. Kuşkucuların en kuşkucusu diyebileceğimiz Pyrrhon; tüm yargıların askıya alındığı (“epoke”) edilgin bir yaşam öneriyordu. Dinginliğe ya da dinginliğin sağladığı esenliğe (“ataraksia”) ancak böyle kavuşabilirdik. Hristiyanlık da devinimden pek yana değildi; “iştahınızı öbür dünyaya saklayın” demek istiyordu. Buna göre Hristiyan ahlakının bir “devinim ahlakı” olduğunu söylemek güçtür. Evet, ahlakçı filozoflar her zaman “durağandan” yana göründüler. Bu kişiler belki filozof olarak o öngördükleri dinginliği yakalamayı başarmışlardır; ancak insanlık bir bütün olarak böyle bir dinginliği hiçbir zaman yakalayamadı, yakalayamayacak gibi de görünüyor. Çünkü her zaman daha çoğunu ve daha da çoğunu istiyoruz. Doğadan epeyce ayrılmış olmanın indirgenemez güçlüğü, biraz da bu “yetinmezlikle” ilgili olmalı. Önemli olan; daha çoğunu isterken bunu insanı değerli kılan amaçlar adına mı yoksa doymak bilmez arzular adına mı istediğimizdir. İnsanın “biraz daha, biraz daha” diyerek elde edeceği şeylerin çok büyük olması olası değildir.

Dünyadaki yerimiz biraz “iğreti” görünüyor. Kendimize göre bilinçliyiz ama bilinçli varlıklar olarak bilinmezliklerle sarılmış durumdayız. Sürekli öğreniyoruz ve her durumda aslında pek bir şey bilmediğimiz ortaya çıkıyor. Az bilenler daha çok biliyor gibi davranırken, bilgeler açıkça bir şey bilmediklerinden yakınıyorlar. Kişi yaşlandıkça bilgisizliğinin hızla büyüdüğünü görüyor ve “her şeyi bilenleri” gülerek izliyor. Bilmediğimiz şeylerin pek çok olduğunu görüyoruz ve birçok şeyi bilme şansımızın olmadığını da biliyoruz. İnsan türü olarak belki birçok bilgiye hiç ulaşamayacağız; içinde yaşadığımız ve bir parçası olduğumuz evren çok büyük ve bizim için gizlerle dolu. İnsan, çok zaman ulaşabileceğini düşündüğü şeylere ulaşma olanağı bulamadan yaşamını noktalıyor. Hepimizin bir “bilinç ufku” var; ufkun ötesini göremiyoruz ama sürekli olarak ufuk çemberimizi genişletmeye çalışıyoruz ve genişletiyoruz da. Ufkun ötesi karanlık… Sürekli olarak ufkumuzu genişletsek de o inatçı karanlık yerini koruyor: Bir karanlığı bitirince ardındaki bir başka karanlıkla yüz yüze geliyoruz.

Kendi dünyamızda bir “yabancıyız” biz; kendi evinde sığıntı olmak gibi. İçine giremediğimiz, ruhuna eremediğimiz ne çok şey var. Öncelikle de insanı, yani kendimizi iyi tanımıyoruz. Her şeyi iyi tanıyamasak bile insanı iyi tanıyor olmalıydık. Kimilerinin tanımak diye bir kaygısı yok; meraklılar ise insanın gizlerini çözdükçe yeni gizlerle karşılaşıyorlar. Ufku her genişletmemizde, ufkun ötesinde bir “bilinmez” bekliyor bizi. İnsanın kendini ve evreni öğrenme çabasıyla elde ettiği çok önemli bilgiler var; bunlar ayrıca onun yaşamına kolaylıklar ve aydınlıklar getiriyor, bunu yadsıyamayız elbette. Ancak insan, kendinde engin ve derin bir “bilinmezlikler denizi” gibi görünüyor. Şairin de belirttiği gibi, denizin ve insanın derinlerini görmek kolay değil. Kısacası, doğallıktan uzaklaştığımız ölçüde yabancılıklarımız artıyor. Bilinçlerimiz genişlese de yabancılıklarımız bitmiyor. Bir bilinenin arkasında her zaman binbir bilinmeyen var. Bilgi açısından kesin bir sona doğru gidiyor gibiyiz ama belli ki o sona varamayacağız. O son, “mutlu bir son” olmalı ama henüz yakınlarda değil. Her şeyi tüketen insan, o mutlu sonda kendini de tüketmiş olmaz mı? Evet, o olası sonun insanın tükendiği nokta olması da olasıdır. Kant’ın yaptığı gibi bu işte umudu kökten kesip, her öğrenme çabamıza yüzde yüz direnecek bir “bilinmezler alanı” mı belirlememiz gerekecek? Bilinmezler alanını inanca bırakıp bilimin alanını ondan ayırmamız mı gerekecek? Öylece belki birçok şeyi sağlama almış olacağız. Ama bu bizi rahatlatacak mı? Buna “evet” demek çok zor. Bir şeyleri gözden çıkarmak, “birçok şey bize kesinlikle kapalı, boşuna uğraşmayalım” demek bizi rahatlatır mı?

Bilinçlilik, yabancılığı gidereceğine onu derinleştiriyor; daha doğrusu giderirken derinleştiriyor. Her yeniyle karşılaşma durumumuz bir “yabancılaşma” durumudur. Yani durmadan sorunlarla karşılaşıyoruz, her sorunda bir başka yabancılığı yaşıyoruz. Her sorun, çözülene kadar bir “yabancılık kaynağıdır”. İnsan bu yabancılığı yaşarken sürekli olarak bilincini dağıtıyor, sonra onu yeniden topluyor. Yabancılığı giderdiğimiz noktada bilgiye ulaşmış oluyoruz. Bana bir matematik sorunu veriyorlar; onu çözmeye çalışırken bilincimi dağıtmış oluyorum. O sorunla içli dışlı olmaya, onunla cebelleşmeye çalışıyorum. Bunu yaparken kendi dışıma çıkmış gibi oluyorum; dikkatimi o şeyde topluyorum ve kendimi bir bakıma geçici olarak ortadan siliyorum. O matematik sorununu çözdüğüm anda bilincim yeniden bütünlüğünü kazanıyor ve “yeni bir bilinç” olarak yeniden doğuyor. Bunu “Ben’in kendine dönmesi” olarak düşünebiliriz. Bu serüvende bilincim artık eski bilincim değildir; dağılmış ve yeniden kurulmuştur, o artık benim “yeni bilincimdir”. O yeni bilincim biraz önceki bilincim değildir; eski bilincimin yeni biçimidir.

Demek ki insan; doğruya, güzele ve iyiye bir “yabancılıklar çemberinden” geçerek gidiyor. Bu sorun, öncelikle ruhbilimsel bir sorundur ve daha çok “dikkat” ile ilgilidir. “Yabancılaşma”; öğrenmenin, bilinçlenmenin ve etkin bir düşünselliğe ulaşmanın koşuludur. Bilinç, yabancılığı gidermek üzere etkindir; yabancılıkta kendini kurar ve geliştirir. Hiçbir bilgi bize doğrudan doğruya gelmez; doğruca gelip bilincimize yerleşmez ya da bilincimizle bütünleşmez. “Ezbercilik” başka bir şeydir. Yabancılık çekmeden hiçbir bilgiye ulaşma şansımız yoktur; özellikle kültürün derin alanlarına girme şansımız yoktur. Bir resim karşısında yabancıyım, bir fizik sorunu karşısında yabancıyım, bir matematik sorunu karşısında yabancıyım, bir “insan olma” sorunu karşısında yabancıyım. Yabancılığımı gidermek için bilinmezi bilinir kılmam gerekiyor ve bilinmezin ardında bir başka bilinmezle karşı karşıya geliyorum. “Dalalım ister cennet ister cehennem olsun / Yeniyi bulmak için bilinmezin dibine” diyordu Baudelaire. Demek ki bilinç, her bilgilenme ediminde kendini dağıtıyor, sonra yeniden kuruyor. Bu, Herakleitosçu değişime benzer bir değişim gibi görünüyor: Aynı ırmağa iki defa giremediğim gibi bilincimin şu anki yapısını da uzun süre koruyamıyorum. Bilinç, kendi dışına yönelmediği ve kendi kendiyle kaldığı zaman bile kendini dönüştürüyor. Bilincim biraz önceki bilincim değildir; ben, yarım saat önceki “ben” değilim. Yeni bir bilincim var; her an yeni bir bilince ulaşıyorum. Bilincim biraz sonra gene dağılacak ve gene toparlanacak; o zaman gene ben bir başka bilince ulaşmış olacağım.

Gündelik bilinçle yaşayanların böyle bir sorunu var mı? Elbette var ama çok zaman onlar bunun sezgisine varamıyorlar. “Gündelik bilinçle yaşayanlar” derken ne demek istiyoruz? Yanlış anlaşılmasın; Heidegger gibi insanları ikiye ayırıyor değiliz; “birtakım insanlar üst düzey insanlarıdır, öbürleri değildir” gibi bir ayrım yapıyor değiliz. Kendini “insan olmaya adamanın” koşulları herkes için ortaktır. Ama büyük insanlığın bir bölümü gerçekten gündelik bilinçle yaşıyor: Çok düşünmek istemiyor, ortak bilinçten pay alabildiği kadar alıyor, göreneklerin koruyucu belirleyiciliğinde yaşamını bir güzel sürdürüyor. Hatta çok düşünmenin sağlığa ve toplumsallığa zararlı olduğunu düşünenler var. Çok kişi düşünerek “aykırı olmayı” değil, düşünmeyerek “uyumlu olmayı” yeğ tutuyor. Günü kurtaracak kadar bilinç, birçok insana yetiyor. “Gündelik bilinç”, kendini yineleyen bilinçtir. O bilinç, son derece kendine kapalı bir bilinçtir ve hatta yetkin bir bilinçten daha çok kendine güvenen bir bilinçtir. Oysa “yetkin bilince” ulaşmış kişi; birçok bakımdan birçok nesne karşısında yabancı olduğu gibi, çeşitli durumlar ve ilişkiler karşısında da yabancı duyar kendini. Gündelik bilinç bile yabancılıklardan geçerek belli ölçüde dönüşüme uğruyor. M.Ö. VI. yüzyılda Solon şöyle diyordu: “İnsan her gün yeni bir şey öğrenir.”