Sanat Yapıtının Ontolojisi ve Estetik Deneyim

Her gerçek sanat yapıtı, bizi bütün dünyaya açan bir penceredir. Bir yapıt, algı alanımızda önce kabaca tüm görünümleriyle kendisi olarak var olur; ardından bir sanatçının ürünü, sanatçının dünyasının bir yansıması ve nihayet dünyanın değişik anlamlarını içeren bir yapı olarak belirir. Her yapıta bütün bir dünya sığar; daha doğrusu her yapıttan bütün bir dünya görünür. Tek kişilik olan bir yaşantı, gerçek bir sanat yapıtında bütün bir dünyaya kavuşur. Yapıt, bizi dünyaya götüren ve bütün insana açan bir çıkış noktasıdır. Çok küçük bir şiir bile, bizi insanlığın pek çok sorununa ulaştıran yoğunlaşmış bir zenginliği kendinde taşır.

Bir sanat yapıtını gözlemlediğimizde onun “duyum”, “duygu” ve “düşünce” temelinde kavranan bir nesne olduğunu görürüz. Yani bir sanat yapıtı önce duyumsadığımız, sonra bizi duygulandıran ve nihayet düşündüren bir şeydir. İzleme deneyimi boyunca o, aynı zamanda hem duyumsadığımız hem duygulandığımız hem de düşündüğümüz bir nesneye dönüşür; bu süreçler eş zamanlı olarak yaşanır. Bir yapıtı izlerken duyumsama süreçlerini duygulanmadan, duygulanmayı ise düşünceden ayıramayız. Her izleme deneyi, ruhsallığın bütününü saracak şekilde gerçekleşir.

Burada “estetik haz” ile “sıradan haz” arasında temel bir ayrım yapmak gerekir. Herhangi bir nesne bize hoşluk duygusu verebilir. Hoşumuza giden bir nesneyi sevinçle algılar, ondan olumlu etkileniriz; ancak bu duygusallığın mutlaka bir “düşünselliğe” bağlanması gerekmez. Örneğin, sıcak bir günde içilen serin bir limonata haz verir, hatta bizi duygulandırabilir; fakat bir sanat yapıtı gibi bizi derinlemesine düşündürmez. Sanat yapıtıyla kurulan ilişkide ise duygusallığı görmezden gelmemek kaydıyla, öncelikle bir “düşünsel haz” söz konusudur. Dolayısıyla estetik haz; duyum, duygu ve düşünce üçlemesinde kendini ortaya koyar.

Sanatın ilk bakışta yoğun düşünsellikle ilgisi olmadığı sanılabilir; zira sanat çoğu zaman sadece eğlendirici bir uğraş olarak görülmüştür. Eğlendirme amaçlı sanatlar olsa da bunların gerçek sanat niteliği taşıyıp taşımadığı tartışmalıdır. Bu noktada “eski sanat” ile “yeni sanat” ayrımı belirginleşir. Eski sanat, sıkı sıkıya dinselliğe bağlı kalarak toplumsal bir işlevsellik taşırken yoğun bir düşünselliğin konusu değildi. Ancak Rönesans’tan ve özellikle 19. yüzyıldan sonra sanatın anlamı değişmiş; sanat incelemesi olan “estetik” de yeni bir boyut kazanmıştır. Eski sanat “kutsala” ve “yüceye” yönelirken, modern sanat bilim ve felsefe gibi bir “insan araştırması” niteliği kazanmıştır.

Düşünce tarihi boyunca bilimler felsefeden koparak özerkleşmiştir. Bu dönüşüm içinde belki de hiçbir alanın tarihi “estetik” kadar kesintili değildir. 19. yüzyılın başlarından itibaren estetik, Platon’dan kalma “ülkücü” alışkanlıklarını bırakıp gerçek dünyaya dönmüştür. Bu hızlı dönüşümde, daha yetkin edebiyat ürünleri ortaya koymak adına derin tartışmalar başlatan Alman yazarların etkisi büyüktür. Sanatın dinsel bağlarından kurtulması, beraberinde bazı tedirginlikleri de getirmiştir. Sanatçının yaratma özgürlüğünün izleyiciyle bağları koparma noktasına gelip gelmediği bugün hâlâ sorgulanmaktadır. Çağdaş sanatın bir “seçkinler sanatı” olmaya doğru gittiği yönündeki eleştiriler tamamen haksız sayılamaz. Sanat, bir “insan araştırması” kimliği kazandığı noktada, tıpkı bilim ve felsefe gibi sıradan çabalarla ulaşılamayan bir derinlik kazanmıştır. Hem yaratma hem de algılama süreci artık ciddi bir “emek” gerektirmektedir.

Bugün yapıt ile izleyici arasında “yabancılık” aşılmaz bir engel gibi durabilmektedir. Estetikçi ya da izleyici, sahip olduğu sanat tarihi bilgisiyle yapıtı ne kadar aydınlatırsa aydınlatsın, her zaman bir “yorum boşluğu” kalır. Suyun altı, suyun üstünden her zaman daha zengindir. Yapıtın nesnel koşulları, onun bütünüyle “doğru” okunmasını sağlamaya yetmez. Sanatsal alışverişte, gördüğümüz şeyler kadar “görmek istediğimiz” şeyler de belirleyicidir. Yapıtta ne bulduğumuz, ondan ne beklediğimizle ilgilidir. İzleyicinin yapıt karşısında etkin olması, onun zorunlu bir “yorumcu” olması demektir. Bilim ve felsefede öznel yorumlar doğrulardan uzaklaştırabilirken, sanat algısında belli bir “anlamlandırma zorunluluğu” vardır. Sanat, bilinci edilginlikten kurtararak onu etkin bir keşif sürecine davet eder.