📄 Paragraf Stratejileri Çalışma Kâğıdı: Boşluk Doldurma
Paragraf stratejileri çalışma kâğıtları, her strateji için 20 özgün metinle hazırlanmıştır. Görevler Temelden Paragraf 1. Fasikül’ün Sıra Sende bölümündeki gibi açık uçludur. Kâğıdı PDF olarak indirip çalışın; sonra her metnin altındaki “Çözümü Aç” bölümünde örnek cevapları ve “Düşünelim” açıklamalarını görün.
⚠️ Önce ders notu: Kâğıda geçmeden önce Boşluk Doldurma Stratejisi ders notunu okuyun.
- Strateji 12 · 5. basamak: Yapıyı Çöz
- Tema: Bilim, Teknoloji ve Gelecek · 16 kısa metin ve 4 DUR maratonu
- Yönerge: Her metindeki boşluğa, önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın. Görevleri sırayla yapın: Önce paragrafı boşluğu atlayarak bütün olarak okuyun ve konusunu belirleyin. Sonra boşluğun öncesindeki ve sonrasındaki cümleyi mikroskop altına alın; bağ kuran sözcükleri avlayın. Cümlenizi yazın, boşluğa yerleştirip paragrafı baştan okuyun: Geri bağ (←) ve ileri bağ (→) kuruluyor mu?
- Maratonlar: Boşluk maratonu: Metin bölümler hâlinde ilerliyor. Her bölümdeki boşluğa uygun cümleyi yazın ve geri bağı (←), ileri bağı (→) denetleyin; boşluk numaraları metin boyunca devam eder.
- 📄 Çalışma kâğıdı: PDF’i buradan indirin (kapak, kılavuz, 20 metin, öz değerlendirme).
🎯 Cevabınızı nasıl karşılaştıracaksınız? Önce kendi cevabınızı yazın, sonra “Çözümü Aç” bölümüne bakın. Cevabınız örnekle aynı sözcükleri taşımak zorunda değildir; aynı anlamı taşıyorsa doğrudur. Açık uçlu görevlerde dört ölçüte bakın: Kapsam · Sadakat · Kanıt · Dil.
📖 Metin 01
Bakterilerin virüslere karşı geliştirdiği bir savunma düzeneği, 2010’ların başından bu yana biyolojinin en güçlü araçlarından birine dönüştü. CRISPR adı verilen bu düzenekte bakteri, kendisine saldıran virüsün genetik kodundan bir parçayı saklar ve aynı virüs geri döndüğünde onu tanıyıp keser. Jennifer Doudna ile Emmanuelle Charpentier, 2012’de bu sistemin laboratuvarda istenen herhangi bir DNA dizisini hedefleyecek biçimde programlanabileceğini gösterdi. —- Bu buluş, iki bilim insanına 2020 Nobel Kimya Ödülü’nü kazandırdı; 2023’te ise orak hücre hastalığı için geliştirilen ilk CRISPR tedavisi onay aldı. Ne var ki aynı kolaylık, kalıtsal değişikliklere yol açabilecek embriyo düzenlemesi gibi tartışmalı uygulamaları da mümkün kılıyor. Bilim insanlarının pek çoğu, bu alanda teknik olanakların etik uzlaşmadan hızlı ilerlediği uyarısında bulunuyor.
- Paragrafı bütün olarak okuyun: Boşluğu atlayarak okuyun ve paragrafın konusunu bir söz öbeğiyle yazın.
- Önce ve sonra analizi: Boşluğun hemen öncesindeki ve hemen sonrasındaki cümleyi peş peşe okuyun. Önceki cümle nerede kaldı, sonraki cümle neyi bekliyor? Bağ kuran sözcükleri (bu, böylece, çünkü, örneğin, ancak…) avlayın.
- Boşluğa gelecek cümle: Boşluğa, önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun: Cümlenizi boşluğa koyup paragrafı baştan okuyun.
01. METİN — Çözümü Aç
Paragrafı bütün olarak okuyun: CRISPR gen düzenleme yöntemi, olanakları ve etik tartışması
Önce ve sonra analizi: ← Önceki cümle sistemin “istenen herhangi bir DNA dizisini” hedefleyebildiğinin gösterildiğini söyler. → Sonraki cümle “Bu buluş” diye başlar ve ödül ile ilk tedaviyi anlatır; demek ki boşluk, yöntemin neden bu kadar önemli bir buluş sayıldığını açıklamalıdır. İpucu sözcükler: “programlanabileceğini” · “Bu buluş” · “Ne var ki aynı kolaylık” (iki cümle sonra, boşluktaki cümlenin bir kolaylık anlatmasını bekler).
Boşluğa gelecek cümle: Böylece bilim insanları, genlerde belirli bir noktayı eskisinden çok daha ucuz, hızlı ve hassas biçimde değiştirebilir hâle geldi. (Kabul: Sonraki cümle “Bu buluş” der; cümleniz yöntemin genleri kolay, ucuz ya da hassas biçimde değiştirmeyi sağladığını söylüyorsa kabul edilir.)
Yerleştirip okuyun: Üç kutu da işaretlenebilmeli. Yalnız bir kutuyu işaretleyebiliyorsanız cümleniz tek yönlü bağ kuruyordur; ortadaki boşluk iki yönlü bağ ister.
🧠 Düşünelim
- [←] Geri bağ: “Böylece” bağlacı, önceki cümlede gösterilen programlanabilirliğin sonucunu verir.
- [→] İleri bağ: Yöntemin “ucuz, hızlı ve hassas” oluşu, sonraki cümledeki “Bu buluş”un neden ödüllendirildiğini ve kısa sürede tedaviye dönüştüğünü açıklar; “Ne var ki aynı kolaylık” sözü de bu cümledeki kolaylığa geri döner.
- [X] Doku uyuşmazlığı: “Bakteriler, insan bağırsağında sindirime yardım eden canlılardır.” cümlesi “bakteri” sözcüğüyle metne bağlı görünür; ama konuyu gen düzenlemeden bağırsak sağlığına kaydırır.
📖 Metin 02
Klasik bilgisayarlar her bilgiyi 0 ya da 1 değerini alan bitlerle işler. Kuantum bilgisayarlar ise kübit denen ve ölçülene kadar 0 ile 1’in bir bileşimi olarak bulunabilen birimlerle çalışır. Birbirine dolanık kübitler, belirli türdeki problemlerde çok sayıda olasılığın birlikte değerlendirilmesine imkân verir; bu yüzden bazı şifreleme, malzeme ve ilaç tasarımı sorunlarında büyük bir hız kazancı beklenir. Ne var ki kübitler son derece kırılgandır: En küçük sıcaklık değişimi ya da titreşim, hesabı bozan hatalara yol açar. Bu nedenle kuantum işlemciler çoğu zaman mutlak sıfıra yakın sıcaklıklarda soğutulur ve hataları düzeltmek için tek bir kullanışlı kübite karşılık çok sayıda fiziksel kübit gerekebilir. —-
- Paragrafı bütün olarak okuyun: Boşluğu atlayarak okuyun ve paragrafın konusunu bir söz öbeğiyle yazın.
- Önce ve sonra analizi: Boşluğun hemen öncesindeki ve hemen sonrasındaki cümleyi peş peşe okuyun. Önceki cümle nerede kaldı, sonraki cümle neyi bekliyor? Bağ kuran sözcükleri (bu, böylece, çünkü, örneğin, ancak…) avlayın.
- Boşluğa gelecek cümle: Boşluğa, önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun: Cümlenizi boşluğa koyup paragrafı baştan okuyun.
02. METİN — Çözümü Aç
Paragrafı bütün olarak okuyun: Kuantum bilgisayarların vaadi ve kübitlerin kırılganlığı
Önce ve sonra analizi: ← Önceki cümle kübitlerin kırılganlığına karşı alınan pahalı önlemleri (aşırı soğutma, çok sayıda fiziksel kübit) anlatır. → Sonrasında cümle yoktur: Boşluk paragrafın sonundadır; vaat ile güçlük arasında kurulan dengeyi bir yargıyla bağlayan sonuç cümlesi beklenir. İpucu sözcükler: “büyük bir hız kazancı beklenir” · “Ne var ki … kırılgandır”.
Boşluğa gelecek cümle: Kısacası kuantum bilgisayarlar büyük bir vaat taşıyor; ama bu vaadin gündelik bir teknolojiye dönüşmesi, kırılgan kübitleri kararlı kılmayı başarmaya bağlı. (Kabul: Paragraftaki vaat (hız kazancı) ile engeli (kırılganlık) birlikte toplayan her sonuç cümlesi kabul edilir.)
Yerleştirip okuyun: Boşluk paragrafın sonunda olduğu için “Sonrakini hazırlıyor (→)” kutusu boş kalır; sondaki cümlenin görevi paragrafı bağlamaktır. Cümleniz önceki cümlelere bağlanmalı (←) ve paragrafı baştan okuduğunuzda akış kesintisiz olmalıdır.
🧠 Düşünelim
- [←] Geri bağ: “Kısacası” bağlacı paragrafı toplar; cümledeki “vaat” sözü “büyük bir hız kazancı beklenir” bilgisine, “kırılgan kübitler” ise “kübitler son derece kırılgandır” cümlesine döner.
- Sondaki boşluk: Sonda bekleyen bir cümle yoktur; cümle, paragrafın iki yönünü (olanak ve engel) tek bir yargıda birleştirerek paragrafı kapatır.
- [X] Doku uyuşmazlığı: “Bilgisayarların ilk örnekleri bir odayı dolduracak büyüklükteydi.” cümlesi bilgisayar tarihine kayar; kuantum bilgisayarların vaadini ya da güçlüğünü bağlamaz.
📖 Metin 03
—- Telefonlarda, dizüstü bilgisayarlarda ve elektrikli araçlarda kullanılan lityum iyon pillerin çoğu lityum, kobalt, nikel ve manganez gibi değerli metaller içerir. Bu metallerin madenlerden çıkarılması hem büyük miktarda su ve enerji tüketir hem de çıkarıldıkları bölgelerde ciddi çevre sorunlarına yol açabilir. Kullanım ömrünü doldurmuş bir pil ise bu metalleri madendeki cevhere göre çok daha yoğun biçimde barındırır. Geri dönüşüm tesisleri, pilleri parçalayıp kimyasal ya da ısıl yöntemlerle bu metalleri yeniden elde etmeye çalışıyor. Avrupa Birliği de yeni pillerde belirli oranda geri kazanılmış malzeme kullanılmasını zorunlu tutan kurallar koydu. Yine de toplanmayan, çekmecelerde unutulan ya da çöpe atılan piller, bu kaynağın önemli bir kısmının boşa gitmesine neden oluyor.
- Paragrafı bütün olarak okuyun: Boşluğu atlayarak okuyun ve paragrafın konusunu bir söz öbeğiyle yazın.
- Önce ve sonra analizi: Boşluğun hemen öncesindeki ve hemen sonrasındaki cümleyi peş peşe okuyun. Önceki cümle nerede kaldı, sonraki cümle neyi bekliyor? Bağ kuran sözcükleri (bu, böylece, çünkü, örneğin, ancak…) avlayın.
- Boşluğa gelecek cümle: Boşluğa, önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun: Cümlenizi boşluğa koyup paragrafı baştan okuyun.
03. METİN — Çözümü Aç
Paragrafı bütün olarak okuyun: Lityum iyon pillerin geri dönüşümü (kentsel madencilik)
Önce ve sonra analizi: ← Boşluktan önce cümle yoktur: Boşluk paragrafın başındadır. → Sonraki cümle pillerin içerdiği değerli metalleri sayar; paragraf atık pili bir “maden” gibi gören bir düşünceye doğru ilerler. Giriş cümlesi bu bakışı ya da konuyu tanıtmalıdır. İpucu sözcükler: “değerli metaller” · “cevhere göre çok daha yoğun”.
Boşluğa gelecek cümle: Geleceğin madenleri yerin altında değil, çöpe atılan elektronik eşyaların içinde olabilir. (Kabul: Bağlaç ya da gönderim sözcüğüyle başlamayan ve atık pillerin bir ham madde kaynağı olarak görülmesi düşüncesini tanıtan her giriş cümlesi kabul edilir.)
Yerleştirip okuyun: Boşluk paragrafın başında olduğu için “Önceki cümleye bağlanıyor (←)” kutusu boş kalır; bu bir eksik değildir. Giriş cümlesi bağlaç ya da gönderim sözcüğüyle başlamamalı, sonrakini hazırlamalı (→) ve paragraf baştan okunduğunda akış kesintisiz olmalıdır.
🧠 Düşünelim
- Baştaki boşluk: Giriş cümlesi kendinden önce bir cümle aratmamalıdır; örnek cümle bağlaçsız başlar ve paragrafın düşüncesini (atıktan maden) ilk kez ortaya koyar.
- [→] İleri bağ: “Elektronik eşyaların içi” sözü, sonraki cümlede telefon, bilgisayar ve araç pillerinin içerdiği metallerin sayılmasını hazırlar.
- [X] Doku uyuşmazlığı: “Elektrikli araçların menzili son yıllarda belirgin biçimde arttı.” cümlesi pillerle ilgilidir; ama geri dönüşümü değil, araç performansını konu edinir.
📖 Metin 04
Güneş’in enerjisini üreten füzyon tepkimesini yeryüzünde denetimli biçimde gerçekleştirmek, onlarca yıldır enerji araştırmalarının en büyük hedeflerinden biridir. Hafif atom çekirdeklerinin birleşmesine dayanan bu süreç, uzun ömürlü, yüksek düzeyde radyoaktif atık bırakmaz ve sera gazı salmaz. Ne var ki çekirdekleri birleştirmek için milyonlarca derecelik sıcaklık ve muazzam bir basınç gerekir. —- ABD’deki Ulusal Ateşleme Tesisi’nde Aralık 2022’de yapılan deneyde, yakıt kapsülüne gönderilen lazer enerjisinden daha fazla enerji ilk kez tepkimeden elde edildi. Bu sonuç bilim insanlarınca tarihî bir eşik sayıldı. Yine de lazerleri çalıştırmak için şebekeden çekilen enerji, elde edilenin çok üzerindeydi; füzyonun elektrik santrallerinde kullanılabilmesi için daha onlarca yıllık bir yol olduğu düşünülüyor.
- Paragrafı bütün olarak okuyun: Boşluğu atlayarak okuyun ve paragrafın konusunu bir söz öbeğiyle yazın.
- Önce ve sonra analizi: Boşluğun hemen öncesindeki ve hemen sonrasındaki cümleyi peş peşe okuyun. Önceki cümle nerede kaldı, sonraki cümle neyi bekliyor? Bağ kuran sözcükleri (bu, böylece, çünkü, örneğin, ancak…) avlayın.
- Boşluğa gelecek cümle: Boşluğa, önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun: Cümlenizi boşluğa koyup paragrafı baştan okuyun.
04. METİN — Çözümü Aç
Paragrafı bütün olarak okuyun: Füzyon enerjisi ve 2022’deki ateşleme deneyi
Önce ve sonra analizi: ← Önceki cümle füzyonun aşırı sıcaklık ve basınç gerektirdiğini, yani son derece zor olduğunu söyler. → Sonraki cümle 2022’deki başarılı deneyi anlatır; ama araştırmacıların bu zorluğu aşmak için ne yaptığı henüz söylenmemiştir. Boşluğa zorluktan deneye geçişi kuran, yöntemi tanıtan bir köprü gelmelidir. İpucu sözcükler: “muazzam bir basınç gerekir” · “lazer enerjisinden … yakıt kapsülüne”.
Boşluğa gelecek cümle: Bunu sağlamanın yollarından biri, minik bir yakıt kapsülünü çok güçlü lazer ışınlarıyla her yönden aynı anda sıkıştırmaktır. (Kabul: Sonraki cümle “lazer enerjisi” ve “yakıt kapsülü” der; cümleniz gereken sıcaklık ve basıncın lazerlerle bir yakıt kapsülünü sıkıştırarak sağlanmaya çalışıldığını söylüyorsa kabul edilir.)
Yerleştirip okuyun: Üç kutu da işaretlenebilmeli. Yalnız bir kutuyu işaretleyebiliyorsanız cümleniz tek yönlü bağ kuruyordur; ortadaki boşluk iki yönlü bağ ister.
🧠 Düşünelim
- [←] Geri bağ: “Bunu” gönderimi, önceki cümledeki “milyonlarca derecelik sıcaklık ve muazzam bir basınç” koşulunu karşılar.
- [→] İleri bağ: “Yakıt kapsülü” ve “lazer ışınları”, sonraki cümlede geçen “yakıt kapsülüne gönderilen lazer enerjisi” sözünü önceden tanıtır.
- [X] Doku uyuşmazlığı: “Rüzgâr türbinleri, enerjiyi doğrudan havanın hareketinden elde eder.” cümlesi enerji konusundadır; ama füzyondan söz etmez ve sonraki deneyi hazırlamaz.
📖 Metin 05
Beton, dünyada en çok kullanılan yapı malzemesidir; ama zamanla açılan küçük çatlaklar, onun en büyük zayıflığıdır. Çatlaklardan sızan su ve hava, betonun içindeki çelik donatıyı paslandırır ve yapının ömrünü kısaltır. Bu yüzden köprüler, tüneller ve binalar düzenli bakım ve pahalı onarımlar gerektirir. Hollanda’daki Delft Teknik Üniversitesi’nde çalışan mikrobiyolog Henk Jonkers, bu soruna canlı bir çözüm önerdi: betonun içine, yıllarca uyku hâlinde bekleyebilen bakteri sporları ve onların besinini katmak. —- Uyanan bakteriler besini tüketirken kireç taşı üretir ve bu kireç çatlağı içeriden doldurur. Böylece küçük çatlaklar, insan eli değmeden kendiliğinden kapanabilir. Yöntem şimdilik yalnızca dar çatlaklarda işe yarıyor ve normal betondan daha pahalı; ama bakım maliyetini düşürme umudu taşıyor.
- Paragrafı bütün olarak okuyun: Boşluğu atlayarak okuyun ve paragrafın konusunu bir söz öbeğiyle yazın.
- Önce ve sonra analizi: Boşluğun hemen öncesindeki ve hemen sonrasındaki cümleyi peş peşe okuyun. Önceki cümle nerede kaldı, sonraki cümle neyi bekliyor? Bağ kuran sözcükleri (bu, böylece, çünkü, örneğin, ancak…) avlayın.
- Boşluğa gelecek cümle: Boşluğa, önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun: Cümlenizi boşluğa koyup paragrafı baştan okuyun.
05. METİN — Çözümü Aç
Paragrafı bütün olarak okuyun: Bakterilerle kendini onaran beton
Önce ve sonra analizi: ← Önceki cümle betona uyku hâlindeki bakteri sporları ve besinleri katıldığını söyler. → Sonraki cümle “Uyanan bakteriler” der; ama bakterilerin neden ve ne zaman uyandığı henüz söylenmemiştir. Boşluğa uyanmayı tetikleyen olayı anlatan köprü gelmelidir. İpucu sözcükler: “uyku hâlinde bekleyebilen” · “Uyanan bakteriler”.
Boşluğa gelecek cümle: Beton çatlayıp içeri su sızdığında bu sporlar nemle birlikte etkinleşir. (Kabul: Sonraki cümle “Uyanan bakteriler” der; cümleniz bakterilerin çatlaktan sızan suyla ya da nemle uyandığını söylüyorsa kabul edilir.)
Yerleştirip okuyun: Üç kutu da işaretlenebilmeli. Yalnız bir kutuyu işaretleyebiliyorsanız cümleniz tek yönlü bağ kuruyordur; ortadaki boşluk iki yönlü bağ ister.
🧠 Düşünelim
- [←] Geri bağ: “Bu sporlar” gönderimi, önceki cümledeki “uyku hâlinde bekleyebilen bakteri sporları”nı karşılar.
- [→] İleri bağ: “Etkinleşir” sözü, sonraki cümledeki “Uyanan bakteriler” ifadesinin dayandığı olayı kurar; çatlağın kendisi de sonraki cümlede doldurulacak boşluk olarak tanıtılmış olur.
- [X] Doku uyuşmazlığı: “Antik Roma betonu, iki bin yıl sonra bile ayakta duran yapılar bırakmıştır.” cümlesi betonla ilgili ilginç bir bilgidir; ama bakterilerin uyanmasını anlatmaz.
📖 Metin 06
—- Bir yapay zekâ sistemi, kendisine verilen örneklerden öğrenir; bu örneklerde geçmişin eşitsizlikleri varsa sistem de onları öğrenir ve yeniden üretir. Örneğin bir şirketin geçmişte çoğunlukla erkekleri işe aldığı başvurularla eğitilen bir aday eleme programı, kadın adayları sistemli biçimde daha düşük puanlayabilir. Yüz görüntülerinden cinsiyet belirleyen ticari sistemler üzerine yapılan bir araştırma da bu sistemlerin koyu tenli kadınlarda çok daha fazla hata yaptığını ortaya koymuştu. Bu hataların başlıca nedeni olarak, sistemlerin eğitildiği veri setlerinde bu gruplardan yeterince örnek bulunmaması gösterildi. Uzmanlar bu yüzden veri setlerinin çeşitliliğinin denetlenmesini ve önemli kararlar veren sistemlerin bağımsız olarak sınanmasını öneriyor. Bir algoritma ancak onu besleyen veri kadar adil olabilir.
- Paragrafı bütün olarak okuyun: Boşluğu atlayarak okuyun ve paragrafın konusunu bir söz öbeğiyle yazın.
- Önce ve sonra analizi: Boşluğun hemen öncesindeki ve hemen sonrasındaki cümleyi peş peşe okuyun. Önceki cümle nerede kaldı, sonraki cümle neyi bekliyor? Bağ kuran sözcükleri (bu, böylece, çünkü, örneğin, ancak…) avlayın.
- Boşluğa gelecek cümle: Boşluğa, önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun: Cümlenizi boşluğa koyup paragrafı baştan okuyun.
06. METİN — Çözümü Aç
Paragrafı bütün olarak okuyun: Yapay zekâ sistemlerinde veri kaynaklı yanlılık
Önce ve sonra analizi: ← Boşluktan önce cümle yoktur: Boşluk paragrafın başındadır. → Sonraki cümle yapay zekânın örneklerden öğrendiğini ve geçmişin eşitsizliklerini “yeniden üretir” diye açıklar; bu bir gerekçedir. Giriş cümlesi, bu gerekçenin desteklediği yargıyı, yani yapay zekânın sanıldığı kadar tarafsız olmadığını tanıtmalıdır. İpucu sözcükler: “örneklerden öğrenir” · “yeniden üretir” · “Bir algoritma ancak onu besleyen veri kadar adil olabilir”.
Boşluğa gelecek cümle: Yapay zekânın kararları tarafsız sanılsa da bu sistemler insanların ön yargılarını devralabilir. (Kabul: Bağlaç ya da gönderim sözcüğüyle başlamayan ve yapay zekânın tarafsız sanıldığı hâlde yanlı olabileceğini ya da insanların ön yargılarını devralabileceğini tanıtan her giriş cümlesi kabul edilir. Yalnızca “makineler tarafsızdır” kanısını veren bir cümle eksik kalır: Sonraki cümle bu kanıyı onaylamaz, çürütür; dönüş giriş cümlesinin içinde kurulmalıdır.)
Yerleştirip okuyun: Boşluk paragrafın başında olduğu için “Önceki cümleye bağlanıyor (←)” kutusu boş kalır; bu bir eksik değildir. Giriş cümlesi bağlaç ya da gönderim sözcüğüyle başlamamalı, sonrakini hazırlamalı (→) ve paragraf baştan okunduğunda akış kesintisiz olmalıdır.
🧠 Düşünelim
- Baştaki boşluk: Giriş cümlesi kendinden önce bir cümle aratmaz. “Tarafsız sanılsa da” yapısı yaygın kanıyı anar ve aynı cümlede ona karşı çıkar; paragrafın savunacağı yargı böylece ilk cümlede kurulur.
- [→] İleri bağ: Giriş cümlesindeki “insanların ön yargılarını devralabilir” yargısı, sonraki cümledeki “sistem de onları öğrenir ve yeniden üretir” açıklamasıyla gerekçelendirilir; işe alım ve cinsiyet belirleme örnekleri bu yargıyı somutlaştırır, son cümle (“Bir algoritma ancak onu besleyen veri kadar adil olabilir”) de ona döner.
- [X] Doku uyuşmazlığı: “Yapay zekâ, satrançta dünya şampiyonlarını yenebilecek düzeye ulaştı.” cümlesi yapay zekâyla ilgilidir; ama verideki yanlılığı tanıtmaz.
📖 Metin 07
Kara delikler, çekim güçleri o kadar büyük gökcisimleridir ki ışık bile onlardan kaçamaz; bu yüzden doğrudan görülmeleri uzun süre olanaksız sayıldı. Ne var ki bir kara deliğin çevresinde dönen sıcak gaz parlak bir ışıma yayar ve kara delik bu parlaklığın ortasında karanlık bir gölge gibi belirir. Bu gölgeyi seçebilmek için Dünya büyüklüğünde bir teleskop gerekiyordu. —- Bu teknikle Olay Ufku Teleskobu adı verilen ağ, 2019’da M87 gökadasının merkezindeki kara deliğin ilk görüntüsünü yayımladı. Turuncu renklerle gösterilen halka biçimli parlaklığın ortasındaki karanlık bölge, Einstein’ın kuramının öngördüğü boyuta şaşırtıcı ölçüde uyuyordu. 2022’de ise aynı ağ, kendi gökadamızın merkezindeki kara deliğin görüntüsünü paylaştı.
- Paragrafı bütün olarak okuyun: Boşluğu atlayarak okuyun ve paragrafın konusunu bir söz öbeğiyle yazın.
- Önce ve sonra analizi: Boşluğun hemen öncesindeki ve hemen sonrasındaki cümleyi peş peşe okuyun. Önceki cümle nerede kaldı, sonraki cümle neyi bekliyor? Bağ kuran sözcükleri (bu, böylece, çünkü, örneğin, ancak…) avlayın.
- Boşluğa gelecek cümle: Boşluğa, önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun: Cümlenizi boşluğa koyup paragrafı baştan okuyun.
07. METİN — Çözümü Aç
Paragrafı bütün olarak okuyun: Kara deliğin ilk görüntüsü ve Olay Ufku Teleskobu
Önce ve sonra analizi: ← Önceki cümle “Dünya büyüklüğünde bir teleskop” gerektiğini, yani olanaksız görünen bir koşulu söyler. → Sonraki cümle “Bu teknikle” diye başlar; ama metinde henüz bir teknikten söz edilmemiştir. Boşluk, bu koşulun nasıl sağlandığını anlatan tekniği tanıtmalıdır. İpucu sözcükler: “Dünya büyüklüğünde bir teleskop” · “Bu teknikle … ağ”.
Boşluğa gelecek cümle: Gökbilimciler bu sorunu, dünyanın dört bir yanındaki radyo teleskoplarını aynı anda aynı noktaya çevirip verilerini birleştirerek çözdü. (Kabul: Sonraki cümle “Bu teknikle … ağ” der; cümleniz farklı yerlerdeki teleskopların birlikte çalıştırılıp verilerinin birleştirildiğini söylüyorsa kabul edilir.)
Yerleştirip okuyun: Üç kutu da işaretlenebilmeli. Yalnız bir kutuyu işaretleyebiliyorsanız cümleniz tek yönlü bağ kuruyordur; ortadaki boşluk iki yönlü bağ ister.
🧠 Düşünelim
- [←] Geri bağ: “Bu sorunu” gönderimi, önceki cümledeki “Dünya büyüklüğünde bir teleskop gerekiyordu” güçlüğünü karşılar.
- [→] İleri bağ: Teleskopların birleştirilmesi, sonraki cümledeki “Bu teknikle” gönderiminin ve “ağ” sözcüğünün karşılığıdır.
- [X] Doku uyuşmazlığı: “Ay, Dünya’ya en yakın gökcismidir.” cümlesi gökbilimle ilgilidir; ama kara deliğin görüntülenme tekniğini anlatmaz.
📖 Metin 08
Proteinler, vücudumuzda kas kasılmasından bağışıklığa kadar sayısız işi üstlenen moleküllerdir ve ne iş yapacaklarını büyük ölçüde üç boyutlu biçimleri belirler. Bir proteinin amino asit dizisini okumak görece kolaydır; ama bu zincirin hangi biçimde katlanacağını öngörmek, biyolojinin elli yılı aşkın süredir çözemediği sorunlardan biriydi. Deneysel yöntemlerle tek bir proteinin yapısını belirlemek aylar, kimi zaman yıllar sürebiliyordu. Google DeepMind’ın geliştirdiği AlphaFold adlı yapay zekâ sistemi, 2020’de yapılan uluslararası bir yarışmada protein yapılarını deneysel sonuçlara çok yakın bir doğrulukla öngördü. Sistem kısa sürede yüz milyonlarca proteinin öngörülen yapısını herkesin erişimine açtı. Demis Hassabis ve John Jumper bu çalışmayla 2024 Nobel Kimya Ödülü’nü, protein tasarımı üzerine çalışan David Baker ile paylaştı. —-
- Paragrafı bütün olarak okuyun: Boşluğu atlayarak okuyun ve paragrafın konusunu bir söz öbeğiyle yazın.
- Önce ve sonra analizi: Boşluğun hemen öncesindeki ve hemen sonrasındaki cümleyi peş peşe okuyun. Önceki cümle nerede kaldı, sonraki cümle neyi bekliyor? Bağ kuran sözcükleri (bu, böylece, çünkü, örneğin, ancak…) avlayın.
- Boşluğa gelecek cümle: Boşluğa, önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun: Cümlenizi boşluğa koyup paragrafı baştan okuyun.
08. METİN — Çözümü Aç
Paragrafı bütün olarak okuyun: AlphaFold ve protein yapısının öngörülmesi
Önce ve sonra analizi: ← Önceki cümle AlphaFold’un ödülle tanındığını söyler; paragraf sorun → eski yöntemin yavaşlığı → yeni çözüm → tanınma sırasıyla ilerlemiştir. → Sonrasında cümle yoktur: Boşluk paragrafın sonundadır; bu gelişmenin bilime ne kazandırdığını bağlayan bir sonuç cümlesi beklenir. İpucu sözcükler: “aylar, kimi zaman yıllar sürebiliyordu” · “herkesin erişimine açtı”.
Boşluğa gelecek cümle: Kısacası yapay zekâ, aylar hatta yıllar süren bir araştırma adımını çok kısa bir süreye indirerek ilaç tasarımından hastalık araştırmalarına kadar pek çok alanın önünü açtı. (Kabul: Yöntemin araştırmayı hızlandırdığını ve bilimin pek çok alanına etkisini bir sonuç yargısıyla toplayan her cümle kabul edilir.)
Yerleştirip okuyun: Boşluk paragrafın sonunda olduğu için “Sonrakini hazırlıyor (→)” kutusu boş kalır; sondaki cümlenin görevi paragrafı bağlamaktır. Cümleniz önceki cümlelere bağlanmalı (←) ve paragrafı baştan okuduğunuzda akış kesintisiz olmalıdır.
🧠 Düşünelim
- [←] Geri bağ: “Kısacası” bağlacı paragrafın bütününü toplar; “aylar hatta yıllar süren bir araştırma adımı” sözü, önceki cümlelerdeki “aylar, kimi zaman yıllar sürebiliyordu” bilgisine, “pek çok alanın önünü açtı” ise yapıların “herkesin erişimine açtı” bilgisine döner. Cümle hızlanmayı ödüle değil, AlphaFold’un kendisine bağlar.
- Sondaki boşluk: Sonda bekleyen bir cümle yoktur. “Böylece” gibi bir sonuç bağlacı Nobel cümlesinin hemen ardından gelirse hızlanmayı ödülün sonucu gibi gösterir; “Kısacası” ise yavaş deneysel yöntem ile hızlı öngörü arasındaki karşıtlığı toparlayarak paragrafı kapatır.
- [X] Doku uyuşmazlığı: “Proteinli besinler, kas gelişimi için sporcuların beslenmesinde önemli yer tutar.” cümlesi “protein” sözcüğünü taşır; ama konuyu beslenmeye kaydırır ve paragrafı bağlamaz.
📖 Metin 09
Güneş ve rüzgârdan elde edilen elektriğin en büyük sorunu, üretimin tüketimle her zaman aynı saatlere denk gelmemesidir. Öğle saatlerinde güneş panelleri ihtiyaçtan fazla elektrik üretebilir; akşam ise talep artarken üretim düşer. Bu dengesizliği gidermenin en eski ve bugün de en yaygın yollarından biri, pompaj depolamalı hidroelektrik santralleridir. —- Elektriğe ihtiyaç arttığında ise yukarıdaki su aşağı bırakılır ve türbinleri döndürerek yeniden elektrik üretir. Böylece santral, devasa bir pil gibi çalışır: Fazla enerjiyi suyun yüksekliğinde saklar, gerektiğinde geri verir. Bu santraller bugün dünyadaki şebeke ölçekli enerji depolama kapasitesinin büyük bölümünü oluşturuyor. Ne var ki uygun yükseklik farkı ve su kaynağı bulunan yerlerin sınırlı olması, yeni santrallerin yapımını zorlaştırıyor.
- Paragrafı bütün olarak okuyun: Boşluğu atlayarak okuyun ve paragrafın konusunu bir söz öbeğiyle yazın.
- Önce ve sonra analizi: Boşluğun hemen öncesindeki ve hemen sonrasındaki cümleyi peş peşe okuyun. Önceki cümle nerede kaldı, sonraki cümle neyi bekliyor? Bağ kuran sözcükleri (bu, böylece, çünkü, örneğin, ancak…) avlayın.
- Boşluğa gelecek cümle: Boşluğa, önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun: Cümlenizi boşluğa koyup paragrafı baştan okuyun.
09. METİN — Çözümü Aç
Paragrafı bütün olarak okuyun: Yenilenebilir elektriğin depolanması ve pompaj depolamalı santraller
Önce ve sonra analizi: ← Önceki cümle pompaj depolamalı santralleri adıyla tanıtır; ama nasıl çalıştıklarını söylemez. → Sonraki cümle “Elektriğe ihtiyaç arttığında ise yukarıdaki su aşağı bırakılır” der; “ise” bağlacı ve “yukarıdaki su”, kendinden önce suyun yukarıya nasıl çıkarıldığının anlatılmasını bekler. İpucu sözcükler: “ihtiyaçtan fazla elektrik” · “ise yukarıdaki su”.
Boşluğa gelecek cümle: Bu santrallerde elektriğin bol ve ucuz olduğu saatlerde, alçaktaki bir göldeki su pompalarla daha yüksekteki bir hazneye çıkarılır. (Kabul: Sonraki cümle “ise yukarıdaki su aşağı bırakılır” der; cümleniz fazla elektrikle suyun yukarıya pompalandığını söylüyorsa kabul edilir.)
Yerleştirip okuyun: Üç kutu da işaretlenebilmeli. Yalnız bir kutuyu işaretleyebiliyorsanız cümleniz tek yönlü bağ kuruyordur; ortadaki boşluk iki yönlü bağ ister.
🧠 Düşünelim
- [←] Geri bağ: “Bu santrallerde” gönderimi, önceki cümlede tanıtılan pompaj depolamalı santralleri sürdürür; “elektriğin bol ve ucuz olduğu saatlerde” de ilk iki cümledeki öğle fazlasına döner.
- [→] İleri bağ: “Yüksekteki bir hazne”, sonraki cümledeki “yukarıdaki su” ifadesinin karşılığıdır; “ise” bağlacıyla kurulan karşıtlık (yukarı çıkarma · aşağı bırakma) bu cümle sayesinde tamamlanır.
- [X] Doku uyuşmazlığı: “Güneş panellerinin verimi, yüzeyleri temiz tutulduğunda artar.” cümlesi güneş enerjisiyle ilgilidir; ama santralin çalışmasını anlatmaz.
📖 Metin 10
—- Ağaçlar bu işi milyonlarca yıldır sessizce yapıyor; mühendisler ise aynı işi makinelerle, hızlı ve ölçülebilir biçimde yapmanın yolunu arıyor. Doğrudan hava yakalama denen yöntemde dev vantilatörler havayı özel süzgeçlerden geçirir; süzgeçler karbondioksiti tutar, ısıtılınca da bıraktıkları gazı ayrı bir yerde toplar. 2021’de İzlanda’da çalışmaya başlayan Orca adlı tesis, yakaladığı karbondioksiti suyla karıştırıp yerin derinlerindeki bazalt kayaçlara enjekte ediyor; gaz burada birkaç yıl içinde taşa dönüşüyor. Ne var ki tesisin bir yılda yakalayabildiği karbon, insanlığın birkaç saniyede saldığı miktar kadardır. Yöntem çok enerji istiyor ve pahalı. Bu yüzden uzmanlar, havadan karbon yakalamanın salımı azaltmanın yerini değil, yalnızca azaltılamayan kısmını tutabileceğini vurguluyor.
- Paragrafı bütün olarak okuyun: Boşluğu atlayarak okuyun ve paragrafın konusunu bir söz öbeğiyle yazın.
- Önce ve sonra analizi: Boşluğun hemen öncesindeki ve hemen sonrasındaki cümleyi peş peşe okuyun. Önceki cümle nerede kaldı, sonraki cümle neyi bekliyor? Bağ kuran sözcükleri (bu, böylece, çünkü, örneğin, ancak…) avlayın.
- Boşluğa gelecek cümle: Boşluğa, önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun: Cümlenizi boşluğa koyup paragrafı baştan okuyun.
10. METİN — Çözümü Aç
Paragrafı bütün olarak okuyun: Havadan karbon yakalama teknolojisi ve sınırları
Önce ve sonra analizi: ← Boşluktan önce cümle yoktur: Boşluk paragrafın başındadır. → Sonraki cümle “Ağaçlar bu işi … yapıyor” der; “bu iş” gönderimi, kendinden önce tanıtılmış bir iş bekler. Giriş cümlesi bu işi, yani karbondioksitin havadan çekilmesini tanıtmalıdır. İpucu sözcükler: “bu işi” · “havayı özel süzgeçlerden geçirir”.
Boşluğa gelecek cümle: İklim değişikliğiyle mücadelede yeni bir umut, atmosferdeki karbondioksiti doğrudan havadan çekip almaktır. (Kabul: Bağlaç ya da gönderim sözcüğüyle başlamayan ve karbondioksitin havadan çekilmesi işini tanıtan her giriş cümlesi kabul edilir.)
Yerleştirip okuyun: Boşluk paragrafın başında olduğu için “Önceki cümleye bağlanıyor (←)” kutusu boş kalır; bu bir eksik değildir. Giriş cümlesi bağlaç ya da gönderim sözcüğüyle başlamamalı, sonrakini hazırlamalı (→) ve paragraf baştan okunduğunda akış kesintisiz olmalıdır.
🧠 Düşünelim
- Baştaki boşluk: Giriş cümlesi bağlaçla başlamaz; paragrafın konusunu (karbonu havadan çekmek) ilk kez ortaya koyar.
- [→] İleri bağ: “doğrudan havadan çekip almaktır”, sonraki cümledeki “Ağaçlar bu işi … yapıyor” gönderiminin karşılığıdır; o cümle bu giriş olmadan anlaşılmaz.
- [X] Doku uyuşmazlığı: “Ormanların korunması, biyolojik çeşitliliği de güvence altına alır.” cümlesi ağaçlara gönderme yapar; ama karbon yakalama işini tanıtmaz ve teknolojik çözüme geçişi hazırlamaz.
📖 Metin 11
Evrenin genişlemesi, uzak gökadalardan bize ulaşan ışığın dalga boyunu da uzatır. En uzaktaki, yani en eski gökadaların yaydığı morötesi ve görünür ışık, Dünya’ya varıncaya kadar kızılötesi ışığa dönüşür. Bu yüzden evrenin ilk dönemlerini görmek isteyen gökbilimcilerin kızılötesine duyarlı bir teleskoba ihtiyacı vardı. 2021’in Noel gününde fırlatılan James Webb Uzay Teleskobu, tam da bu amaçla tasarlandı. —- Bunun için teleskop, Dünya’dan yaklaşık bir buçuk milyon kilometre uzakta, Güneş’in, Dünya’nın ve Ay’ın ışığını engelleyen tenis kortu büyüklüğünde katmanlı bir kalkanın gölgesinde çalışıyor. Altınla kaplı on sekiz parçalı aynası, Hubble’ınkinden çok daha geniş bir alanla ışık topluyor. Webb’in ilk yıllarda gönderdiği görüntüler, beklenenden daha erken dönemde oluşmuş parlak gökadalar olduğunu göstererek kuramcıları yeni sorularla karşı karşıya bıraktı.
- Paragrafı bütün olarak okuyun: Boşluğu atlayarak okuyun ve paragrafın konusunu bir söz öbeğiyle yazın.
- Önce ve sonra analizi: Boşluğun hemen öncesindeki ve hemen sonrasındaki cümleyi peş peşe okuyun. Önceki cümle nerede kaldı, sonraki cümle neyi bekliyor? Bağ kuran sözcükleri (bu, böylece, çünkü, örneğin, ancak…) avlayın.
- Boşluğa gelecek cümle: Boşluğa, önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun: Cümlenizi boşluğa koyup paragrafı baştan okuyun.
11. METİN — Çözümü Aç
Paragrafı bütün olarak okuyun: James Webb Uzay Teleskobu ve evrenin ilk dönemlerinin gözlenmesi
Önce ve sonra analizi: ← Önceki cümle Webb’in kızılötesi gözlem “amacıyla tasarlandığını” söyler. → Sonraki cümle “Bunun için” diye başlar ve teleskobun uzakta, bir kalkanın gölgesinde çalıştığını anlatır; demek ki boşluk, kızılötesi gözlemin karşılaştığı bir koşulu ya da gereksinimi bildirmelidir. İpucu sözcükler: “kızılötesine duyarlı” · “Bunun için … gölgesinde”.
Boşluğa gelecek cümle: Ne var ki kızılötesi ışık bir tür ısı ışınımı olduğundan, böyle bir teleskobun çok soğuk tutulması ve her türlü sıcaklık kaynağından korunması gerekir. (Kabul: Sonraki cümle “Bunun için” ile uzaklığı ve güneş kalkanını anlatır; cümleniz kızılötesi gözlem için teleskobun soğuk tutulması ya da ısı ve ışıktan korunması gerektiğini söylüyorsa kabul edilir.)
Yerleştirip okuyun: Üç kutu da işaretlenebilmeli. Yalnız bir kutuyu işaretleyebiliyorsanız cümleniz tek yönlü bağ kuruyordur; ortadaki boşluk iki yönlü bağ ister.
🧠 Düşünelim
- [←] Geri bağ: Cümle, önceki cümlede söz edilen kızılötesi amacın getirdiği güçlüğü “Ne var ki” ile ortaya koyar.
- [→] İleri bağ: “çok soğuk tutulması ve her türlü sıcaklık kaynağından korunması” gereksinimi, sonraki cümledeki “Bunun için” gönderiminin karşılığıdır; uzaklık ve kalkan bu gereksinimin çözümüdür.
- [X] Doku uyuşmazlığı: “Hubble Uzay Teleskobu 1990’da fırlatılmıştı.” cümlesi teleskoplarla ilgilidir; ama Webb’in neden uzağa ve gölgeye yerleştirildiğini açıklamaz.
📖 Metin 12
Felç ya da ALS gibi ilerleyici sinir-kas hastalıkları nedeniyle konuşma ve hareket yeteneğini yitiren insanlar için beyin-bilgisayar arayüzleri yeni bir iletişim kanalı açıyor. Bu sistemlerde beynin hareketle ilgili bölgesine yerleştirilen küçük elektrot dizileri, kişi bir hareketi yapmayı düşündüğünde oluşan sinir hücresi etkinliğini kaydeder. Bilgisayar, kayıtlardaki örüntüleri çözümleyerek bu niyeti bir ekran imlecinin hareketine ya da robot kolun kıpırdamasına çevirir. 2000’lerin ortasında yapılan ilk denemelerde felçli bir hasta, yalnızca düşünerek bilgisayar ekranındaki imleci hareket ettirebilmişti. Son yıllarda yayımlanan çalışmalarda ise konuşma yetisini kaybetmiş hastaların söylemeye çalıştığı sözcükler, beyin etkinliğinden çözülerek ekrana yazıya dökülebildi. Ancak bu sistemler hâlâ beyin ameliyatı gerektiriyor ve uzun süreli kullanımda güvenlikleri araştırılıyor. —-
- Paragrafı bütün olarak okuyun: Boşluğu atlayarak okuyun ve paragrafın konusunu bir söz öbeğiyle yazın.
- Önce ve sonra analizi: Boşluğun hemen öncesindeki ve hemen sonrasındaki cümleyi peş peşe okuyun. Önceki cümle nerede kaldı, sonraki cümle neyi bekliyor? Bağ kuran sözcükleri (bu, böylece, çünkü, örneğin, ancak…) avlayın.
- Boşluğa gelecek cümle: Boşluğa, önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun: Cümlenizi boşluğa koyup paragrafı baştan okuyun.
12. METİN — Çözümü Aç
Paragrafı bütün olarak okuyun: Beyin-bilgisayar arayüzleri ve felçli hastalar için iletişim
Önce ve sonra analizi: ← Önceki cümle sistemlerin sınırlarını (ameliyat gereği, güvenlik soruları) söyler; paragraf olanak → işleyiş → başarılar → sınırlar sırasıyla ilerlemiştir. → Sonrasında cümle yoktur: Boşluk paragrafın sonundadır; olanak ile sınırı birlikte değerlendiren bir sonuç cümlesi beklenir. İpucu sözcükler: “yeni bir iletişim kanalı açıyor” · “Ancak … hâlâ”.
Boşluğa gelecek cümle: Yine de bu teknoloji, bedenine hapsolmuş insanların yeniden kendini ifade edebilmesi için şimdiden somut bir umut olmuştur. (Kabul: Sınırlara karşın teknolojinin hastalar için taşıdığı değeri bir sonuç yargısıyla toplayan her cümle kabul edilir.)
Yerleştirip okuyun: Boşluk paragrafın sonunda olduğu için “Sonrakini hazırlıyor (→)” kutusu boş kalır; sondaki cümlenin görevi paragrafı bağlamaktır. Cümleniz önceki cümlelere bağlanmalı (←) ve paragrafı baştan okuduğunuzda akış kesintisiz olmalıdır.
🧠 Düşünelim
- [←] Geri bağ: “Yine de” bağlacı, önceki cümledeki sınırları kabul edip paragrafın asıl vurgusuna, yani umuda döner; “kendini ifade edebilmesi” ise sözcüklerin yazıya dökülmesi başarısına dayanır.
- Sondaki boşluk: Sonda bekleyen bir cümle yoktur; cümle, ilk cümledeki “yeni bir iletişim kanalı” düşüncesini yeniden çağırarak paragrafın başıyla sonunu bağlar.
- [X] Doku uyuşmazlığı: “Beynin ağırlığı, vücut ağırlığının yalnızca küçük bir bölümüdür.” cümlesi beyinle ilgilidir; ama arayüzlerden söz etmez ve paragrafı bağlamaz.
📖 Metin 13
Sürücüsüz araçlar yaygınlaştıkça, mühendislerin çözmesi gereken sorunların bir kısmının teknik değil ahlaki olduğu ortaya çıkıyor. Freni boşalan bir aracın, kaçınılmaz bir kazada kimi koruyacağına önceden karar verilmesi gerekebilir: yolcuları mı, yayaları mı; yaşlıları mı, çocukları mı? —- Massachusetts Teknoloji Enstitüsü’ndeki araştırmacılar bu soruları bir çevrim içi oyuna dönüştürdü ve dünyanın dört bir yanından milyonlarca katılımcıdan karar topladı. 2018’de yayımlanan sonuçlara göre katılımcıların büyük çoğunluğu insanları hayvanlara, daha çok canı daha azına ve gençleri yaşlılara tercih ediyordu. Ama tercihler kültürden kültüre belirgin biçimde değişiyordu. Bu bulgu, bir aracın yazılımına yerleştirilecek ahlak kurallarının kimin değerlerine göre belirleneceği sorusunu daha da zorlaştırdı.
- Paragrafı bütün olarak okuyun: Boşluğu atlayarak okuyun ve paragrafın konusunu bir söz öbeğiyle yazın.
- Önce ve sonra analizi: Boşluğun hemen öncesindeki ve hemen sonrasındaki cümleyi peş peşe okuyun. Önceki cümle nerede kaldı, sonraki cümle neyi bekliyor? Bağ kuran sözcükleri (bu, böylece, çünkü, örneğin, ancak…) avlayın.
- Boşluğa gelecek cümle: Boşluğa, önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun: Cümlenizi boşluğa koyup paragrafı baştan okuyun.
13. METİN — Çözümü Aç
Paragrafı bütün olarak okuyun: Sürücüsüz araçların ahlaki ikilemi ve Ahlaki Makine deneyi
Önce ve sonra analizi: ← Önceki cümle kaçınılmaz bir kazada kimin korunacağına dair zor soruları sıralar. → Sonraki cümle araştırmacıların “bu soruları” bir oyuna dönüştürdüğünü anlatır; demek ki boşluk, bu soruların cevabını kimin, nasıl vereceği sorununu ortaya koymalıdır. İpucu sözcükler: “önceden karar verilmesi gerekebilir” · “bu soruları … karar topladı”.
Boşluğa gelecek cümle: Bu kararları kimin vereceği ve hangi ilkeye dayanacağı konusunda ise henüz bir uzlaşma yok. (Kabul: Önceki cümledeki soruların cevabının belirsiz olduğunu ya da toplumun görüşünün bilinmediğini söyleyen ve araştırmaya zemin hazırlayan her cümle kabul edilir.)
Yerleştirip okuyun: Üç kutu da işaretlenebilmeli. Yalnız bir kutuyu işaretleyebiliyorsanız cümleniz tek yönlü bağ kuruyordur; ortadaki boşluk iki yönlü bağ ister.
🧠 Düşünelim
- [←] Geri bağ: “Bu kararlar” gönderimi, önceki cümledeki “kimi koruyacağına önceden karar verilmesi” sorununu sürdürür.
- [→] İleri bağ: “Henüz bir uzlaşma yok” yargısı, sonraki cümledeki araştırmanın neden milyonlarca insana başvurduğunu açıklar: Uzlaşma yoksa önce insanların ne düşündüğü öğrenilmelidir.
- [X] Doku uyuşmazlığı: “Sürücüsüz araçlar, park yeri ararken harcanan zamanı azaltabilir.” cümlesi sürücüsüz araçlarla ilgilidir; ama ahlaki ikilemden söz etmez.
📖 Metin 14
—- Kültür eti denen bu üründe, bir hayvandan küçük bir doku örneği alınır ve kas hücreleri besin çözeltisi içinde, biyoreaktör adı verilen tanklarda çoğaltılır. 2013’te Londra’da tadına bakılan ilk kültür eti köftesinin üretimi yüz binlerce avroya mal olmuştu. O günden bu yana maliyet büyük ölçüde düştü; Singapur 2020’de, ABD ise 2023’te bazı kültür eti ürünlerinin satışına izin verdi. Savunucuları bu yöntemin hayvan yetiştiriciliğinin gerektirdiği geniş arazi ve su ihtiyacını azaltabileceğini öne sürüyor. Ancak üretimin büyük ölçekte ne kadar enerji tüketeceği, fiyatın sıradan ete ne zaman yaklaşacağı ve tüketicilerin bu ürünü benimseyip benimsemeyeceği henüz belirsiz.
- Paragrafı bütün olarak okuyun: Boşluğu atlayarak okuyun ve paragrafın konusunu bir söz öbeğiyle yazın.
- Önce ve sonra analizi: Boşluğun hemen öncesindeki ve hemen sonrasındaki cümleyi peş peşe okuyun. Önceki cümle nerede kaldı, sonraki cümle neyi bekliyor? Bağ kuran sözcükleri (bu, böylece, çünkü, örneğin, ancak…) avlayın.
- Boşluğa gelecek cümle: Boşluğa, önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun: Cümlenizi boşluğa koyup paragrafı baştan okuyun.
14. METİN — Çözümü Aç
Paragrafı bütün olarak okuyun: Hücreden üretilen kültür eti, beklentiler ve belirsizlikler
Önce ve sonra analizi: ← Boşluktan önce cümle yoktur: Boşluk paragrafın başındadır. → Sonraki cümle “Kültür eti denen bu üründe” diye başlar; “bu ürün” gönderimi, kendinden önce tanıtılmış bir ürün bekler. Giriş cümlesi hayvan kesmeden et üretme düşüncesini tanıtmalıdır. İpucu sözcükler: “bu üründe” · “bir hayvandan küçük bir doku örneği”.
Boşluğa gelecek cümle: Hayvan kesmeden üretilen et, birkaç on yıl öncesine kadar yalnızca bilim kurgu romanlarında karşılaşılan bir üründü. (Kabul: Bağlaç ya da gönderim sözcüğüyle başlamayan ve hayvan kesmeden, hücreden üretilen eti bir ürün olarak tanıtan her giriş cümlesi kabul edilir.)
Yerleştirip okuyun: Boşluk paragrafın başında olduğu için “Önceki cümleye bağlanıyor (←)” kutusu boş kalır; bu bir eksik değildir. Giriş cümlesi bağlaç ya da gönderim sözcüğüyle başlamamalı, sonrakini hazırlamalı (→) ve paragraf baştan okunduğunda akış kesintisiz olmalıdır.
🧠 Düşünelim
- Baştaki boşluk: Giriş cümlesi kendinden önce bir cümle aratmaz; konuyu bağlaçsız olarak ilk kez ortaya koyar.
- [→] İleri bağ: “Hayvan kesmeden üretilen et” ifadesi, sonraki cümledeki “bu ürün” gönderiminin karşılığıdır ve kültür etinin nasıl üretildiğinin anlatılmasını hazırlar.
- [X] Doku uyuşmazlığı: “Bitkisel proteinler de son yıllarda ete alternatif olarak yaygınlaşıyor.” cümlesi et alternatifleriyle ilgilidir; ama sonraki cümledeki “bu ürün”e, yani hücreden üretilen ete karşılık gelmez.
📖 Metin 15
Uzay yolculuğunu pahalı kılan nedenlerden biri, roketlerin onlarca yıl boyunca tek kullanımlık olmasıydı. Bir uyduyu yörüngeye taşıyan roketin en büyük ve en pahalı parçası olan ilk kademe, görevini birkaç dakika içinde tamamlayıp okyanusa düşüyor ve kayboluyordu. Bunu, her uçuştan sonra yolcu uçağını hurdaya ayırmaya benzetenler vardı. —- Aralık 2015’te SpaceX’in Falcon 9 roketinin ilk kademesi, uyduları yörüngeye bıraktıktan sonra motorlarını yeniden çalıştırarak fırlatma alanının yakınına dikey olarak indi. O günden bu yana aynı kademelerin defalarca uçtuğu görüldü ve fırlatma maliyetleri belirgin biçimde düştü. Ucuzlayan fırlatmalar, binlerce küçük uydunun yörüngeye çıkmasının da yolunu açtı.
- Paragrafı bütün olarak okuyun: Boşluğu atlayarak okuyun ve paragrafın konusunu bir söz öbeğiyle yazın.
- Önce ve sonra analizi: Boşluğun hemen öncesindeki ve hemen sonrasındaki cümleyi peş peşe okuyun. Önceki cümle nerede kaldı, sonraki cümle neyi bekliyor? Bağ kuran sözcükleri (bu, böylece, çünkü, örneğin, ancak…) avlayın.
- Boşluğa gelecek cümle: Boşluğa, önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun: Cümlenizi boşluğa koyup paragrafı baştan okuyun.
15. METİN — Çözümü Aç
Paragrafı bütün olarak okuyun: Yeniden kullanılabilir roketler ve fırlatma maliyetleri
Önce ve sonra analizi: ← Önceki cümle tek kullanımlık roketi bir uçağı her uçuştan sonra hurdaya ayırmaya benzetir; sorun bütün açıklığıyla ortaya konmuştur. → Sonraki cümle 2015’teki ilk başarılı inişi anlatır; ama bir çözüm arayışından henüz söz edilmemiştir. Boşluğa sorundan çözüme geçişi kuran bir köprü gelmelidir. İpucu sözcükler: “tek kullanımlık” · “motorlarını yeniden çalıştırarak … indi”.
Boşluğa gelecek cümle: Bu israfa son vermenin yolu, ilk kademeyi okyanusa düşürmek yerine kontrollü biçimde geri indirip yeniden kullanmaktı. (Kabul: Tek kullanımlık roket sorununa çözüm olarak kademeyi geri indirip yeniden kullanma düşüncesini tanıtan her cümle kabul edilir.)
Yerleştirip okuyun: Üç kutu da işaretlenebilmeli. Yalnız bir kutuyu işaretleyebiliyorsanız cümleniz tek yönlü bağ kuruyordur; ortadaki boşluk iki yönlü bağ ister.
🧠 Düşünelim
- [←] Geri bağ: “Bu israf” gönderimi, önceki cümledeki uçağı hurdaya ayırma benzetmesini ve ilk kademenin okyanusta kaybolmasını özetler.
- [→] İleri bağ: “kontrollü biçimde geri indirip” yeniden kullanma düşüncesi, sonraki cümledeki Falcon 9’un “dikey olarak indi” başarısını hazırlar; okur önce fikri, sonra gerçekleşmesini okur.
- [X] Doku uyuşmazlığı: “Uluslararası Uzay İstasyonu, Dünya’nın çevresini yaklaşık doksan dakikada bir dolanır.” cümlesi uzayla ilgili doğru bir bilgidir; ama roketin geri dönüşüne bağlanmaz.
📖 Metin 16
Grafen, karbon atomlarının bal peteğini andıran altıgen bir düzende dizildiği, yalnızca tek atom kalınlığındaki bir malzemedir. Varlığı kuramsal olarak uzun süredir bilinse de böyle ince bir katmanın kararlı biçimde elde edilemeyeceği düşünülüyordu. 2004’te Manchester Üniversitesi’nden Andre Geim ve Konstantin Novoselov, kurşun kalem uçlarında da bulunan grafitten yapışkan bantla katman katman soyarak grafeni elde etti ve bu çalışmayla 2010 Nobel Fizik Ödülü’nü aldı. Grafen çelikten kat kat güçlü olduğu hâlde son derece hafiftir, esnektir, elektriği ve ısıyı çok iyi iletir. Bu özellikler ona esnek ekranlardan daha hızlı şarj olan pillere kadar geniş bir kullanım alanı vaat ediyor. Ne var ki yüksek kaliteli grafeni büyük miktarlarda ve ucuza üretmek hâlâ çözülmeyi bekleyen bir sorundur. —-
- Paragrafı bütün olarak okuyun: Boşluğu atlayarak okuyun ve paragrafın konusunu bir söz öbeğiyle yazın.
- Önce ve sonra analizi: Boşluğun hemen öncesindeki ve hemen sonrasındaki cümleyi peş peşe okuyun. Önceki cümle nerede kaldı, sonraki cümle neyi bekliyor? Bağ kuran sözcükleri (bu, böylece, çünkü, örneğin, ancak…) avlayın.
- Boşluğa gelecek cümle: Boşluğa, önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun: Cümlenizi boşluğa koyup paragrafı baştan okuyun.
16. METİN — Çözümü Aç
Paragrafı bütün olarak okuyun: Grafen: özellikleri, keşfi ve üretim güçlüğü
Önce ve sonra analizi: ← Önceki cümle grafenin büyük ölçekte üretilmesinin hâlâ sorun olduğunu söyler; paragraf tanım → keşif → özellikler → vaat → engel sırasıyla ilerlemiştir. → Sonrasında cümle yoktur: Boşluk paragrafın sonundadır; vaat ile engeli birlikte değerlendiren bir sonuç cümlesi beklenir. İpucu sözcükler: “geniş bir kullanım alanı vaat ediyor” · “Ne var ki … hâlâ”.
Boşluğa gelecek cümle: Demek ki grafenin laboratuvardan gündelik hayata geçmesi, onu keşfetmek kadar ustalık isteyen bir üretim sorununun çözülmesine bağlıdır. (Kabul: Grafenin vaadi ile üretim engelini birlikte toplayan her sonuç cümlesi kabul edilir.)
Yerleştirip okuyun: Boşluk paragrafın sonunda olduğu için “Sonrakini hazırlıyor (→)” kutusu boş kalır; sondaki cümlenin görevi paragrafı bağlamaktır. Cümleniz önceki cümlelere bağlanmalı (←) ve paragrafı baştan okuduğunuzda akış kesintisiz olmalıdır.
🧠 Düşünelim
- [←] Geri bağ: “Demek ki” bağlacı önceki cümlelerden sonuç çıkarır; “üretim sorunu” sözü son cümledeki “büyük miktarlarda ve ucuza üretmek” güçlüğüne, “keşfetmek” ise 2004’teki buluşa döner.
- Sondaki boşluk: Sonda bekleyen bir cümle yoktur; cümle, keşif ile kullanım arasındaki mesafeyi bir yargıyla ortaya koyarak paragrafı kapatır.
- [X] Doku uyuşmazlığı: “Kurşun kalemlerin içinde aslında kurşun değil, grafit bulunur.” cümlesi metindeki “kurşun kalem uçlarında da bulunan grafitten” ayrıntısına yaslanır; ama paragrafın vardığı sonucu toplamaz.
🏁 Maraton · Metin 17: Kırk Sekiz Yıllık Bekleyiş
Fizikçiler yirminci yüzyılın ortalarında, maddenin temel parçacıklarını açıklayan kuramlarında can sıkıcı bir boşlukla karşılaştı: Denklemler, parçacıkların neden kütlesi olduğunu açıklayamıyordu. ___1___ Bu alanla etkileşen parçacıklar kütle kazanıyor, etkileşmeyenler ise ışığın parçacığı foton gibi kütlesiz kalıyordu. Kuram doğruysa, bu alanın kendine ait bir parçacığı da olmalıydı; sonradan Higgs bozonu diye anılacak olan parçacık. Bu düşünce, ilk ortaya atıldığında pek çok fizikçiye fazla soyut ve sınanamaz göründü.
DUR 1
- Boşluk 1: 1 numaralı boşluğa önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun
Ne var ki öngörülen parçacığı yakalamak, kâğıt üzerinde tanımlamaktan çok daha zordu. Kuram parçacığın varlığını öngörüyor, ama kütlesini kesin olarak söylemiyordu; araştırmacılar onu geniş bir enerji aralığında aramak zorundaydı. Higgs bozonu ancak çok yüksek enerjili çarpışmalarda, son derece kısa bir süre için ortaya çıkabiliyordu. Bunun için Avrupa Nükleer Araştırma Merkezi CERN, Cenevre yakınlarında yerin yaklaşık yüz metre altına, yirmi yedi kilometrelik bir halka biçiminde Büyük Hadron Çarpıştırıcısı’nı kurdu. Çarpıştırıcı, protonları ışık hızına çok yakın hızlarla birbirine çarptırarak her saniye yüz milyonlarca çarpışma üretiyordu; dedektörler ise bunların ancak bin kadarını kaydedebiliyordu. ___2___
DUR 2
- Boşluk 2: 2 numaralı boşluğa önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun
4 Temmuz 2012’de CERN’deki iki büyük deney ekibi, öngörülen özelliklere uyan yeni bir parçacık bulduklarını açıkladı. ___3___ Ertesi yıl François Englert ile Peter Higgs, Nobel Fizik Ödülü’nü paylaştı; kuramı birlikte geliştirdikleri Robert Brout ise bu günü göremeden 2011’de ölmüştü. Bugün araştırmacılar, Higgs bozonunun özelliklerini daha ayrıntılı ölçerek kuramın açıklayamadığı karanlık madde gibi sorulara ipucu arıyor. Kalemle başlayan bir öngörünün doğrulanması için kırk sekiz yıl, binlerce bilim insanının emeği ve dünyanın en büyük makinelerinden biri gerekmişti. Keşif bir son değil, yeni soruların başlangıcı oldu.
- Boşluk 3: 3 numaralı boşluğa önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun
17. METİN — Çözümü Aç
DUR 1: DUR 1 · Boşluk 1: (1) 1964’te Peter Higgs ve ondan bağımsız olarak François Englert ile Robert Brout, bütün evrene yayılmış görünmez bir alan olduğunu öne sürerek bu boşluğu doldurdu. — [←] önceki cümledeki “kütlesi olduğunu açıklayamıyordu” boşluğunu doldurur; [→] sonraki cümledeki “Bu alanla etkileşen parçacıklar” ifadesi, kendinden önce bir alanın tanıtılmasını bekler.
DUR 2: DUR 2 · Boşluk 2: (2) Aranan iz bu sayısız çarpışmanın içinde son derece seyrek görüldüğü için, bilim insanlarının yıllarca biriken verileri sabırla ayıklaması gerekiyordu. — [←] önceki cümledeki “her saniye yüz milyonlarca çarpışma” ve “ancak bin kadarını kaydedebiliyordu” bilgisini sürdürür: Kaydedilenler bile bu kadar azken aranan iz daha da seyrektir; [→] bölüm sonundaki bu boşluk, bir sonraki bölümün ilk cümlesine bağlanır: 2012’deki açıklama bu uzun ayıklamanın sonucudur.
Boşluk 3: Kuramın öngördüğü parçacık, yarım yüzyıla yakın bir bekleyişin ardından nihayet deneyle görülmüştü. (Kabul: Önceki cümle yeni parçacığın bulunduğunu, sonraki cümle ise ödülü anlatır. Cümleniz bu buluşun 1964’teki öngörüyü doğruladığını ya da uzun bekleyişin sona erdiğini söylüyorsa kabul edilir.)
Yerleştirip okuyun: Her boşlukta kutular işaretlenebilmeli: Cümle önceki cümleye yaslanmalı (←) ve sonrakine zemin hazırlamalıdır (→). Bölümün sonuna düşen boşlukta ileri bağ, bir sonraki bölümün ilk cümlesiyle kurulur; metnin en sonundaki boşlukta ise cümlenin görevi metni bağlamaktır.
🧠 Düşünelim
- Üçüncü boşluk, önceki cümledeki duyuruyu metnin başındaki öngörüye bağlar; “yarım yüzyıla yakın bir bekleyiş” sözü, birinci bölümdeki 1964 ile 2012 arasındaki süreyi hatırlatır.
- Sonraki cümledeki Nobel ödülü, bu doğrulamanın sonucudur: Ödül ancak öngörü deneyle görüldükten sonra verilebilmiştir. Cümle böylece ileriye de bağlanır.
- Birinci boşlukta “Bu alanla” gönderimi belirleyicidir: Boşluğa gelen cümle bir “alan” tanıtmıyorsa sonraki cümle anlamsız kalır. Bağlaç ve gönderim sözcükleri boşluğa gelecek cümlenin içeriğini çoğu zaman tek başına gösterir.
🏁 Maraton · Metin 18: Yıldızlararası Bir Mektup
___1___ Dış gezegenlerin yaklaşık 175 yılda bir yaşanan bir dizilişi, bir uzay aracının bir gezegenin çekiminden yararlanarak hız kazanıp ötekine geçmesine olanak veriyordu. Bu dizilişin bir sonraki tekrarını beklemek, yirmi ikinci yüzyılın ortalarına kadar sabretmek demekti. NASA bu fırsatı değerlendirmek için 1977’nin yazında iki sonda fırlattı: Voyager 1 ve Voyager 2. Sondalar Jüpiter ve Satürn’ün yanından geçerken bu dev gezegenlerin halkalarını, fırtınalarını ve uydularını daha önce hiç görülmemiş ayrıntılarla fotoğrafladı. Bu görüntüler, Jüpiter’in uydusu Io’da etkin yanardağlar bulunduğunu da ilk kez ortaya koydu.
DUR 1
- Boşluk 1: 1 numaralı boşluğa önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun
Voyager 2 yolculuğunu sürdürerek 1986’da Uranüs’ün, 1989’da da Neptün’ün yanından geçti; bu iki gezegeni yakından ziyaret eden bugüne kadarki tek araç oldu. Neptün’e ulaştığında Dünya’dan gönderilen bir komutun sondaya varması dört saati aşıyordu. Voyager 1 ise 1990’da, Carl Sagan’ın önerisiyle kamerasını son bir kez geriye çevirdi. ___2___ Sagan bu görüntüye “Soluk Mavi Nokta” adını verdi ve insanlığın bütün tarihinin, güneş ışığında asılı duran bu küçük noktada yaşandığını hatırlattı.
DUR 2
- Boşluk 2: 2 numaralı boşluğa önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun
Her iki sondada da altın kaplamalı birer plak bulunur. Plakta Dünya’nın seslerinden örnekler, farklı kültürlerden müzik parçaları ve elli beş dilde selamlar kayıtlıdır; bir gün bir başka uygarlığın eline geçme ihtimaline karşı yazılmış bir mektup gibidir. Plağın yanına bir iğne ve onun nasıl çalınacağını anlatan çizimler de yerleştirilmiştir. Voyager 1, 2012’de, Voyager 2 ise 2018’de Güneş’in etki alanının sınırını aşarak yıldızlararası uzaya geçti. Sondalar bugün Dünya’dan yirmi milyar kilometreyi aşan uzaklıklardan hâlâ sinyal gönderiyor. Sondaların enerji kaynağı her yıl biraz daha zayıflıyor ve mühendisler aletleri birer birer kapatıyor. ___3___
- Boşluk 3: 3 numaralı boşluğa önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun
18. METİN — Çözümü Aç
DUR 1: DUR 1 · Boşluk 1: (1) 1960’ların ortasında NASA’nın Jet İtki Laboratuvarı’nda çalışan genç bir araştırmacı, neredeyse iki yüzyılda bir yakalanabilecek bir fırsatın farkına vardı. — Boşluk metnin başındadır; [←] bağı aranmaz, cümle bağlaçla başlamadan konuyu açar. [→] sonraki cümledeki “yaklaşık 175 yılda bir yaşanan bir dizilişi” bu fırsatın ne olduğunu açıklar; sondaki “bu fırsatı değerlendirmek için” sözü de bu cümleye geri gönderme yapar.
DUR 2: DUR 2 · Boşluk 2: (2) Altı milyar kilometre uzaktan çekilen fotoğrafta Dünya, bir piksel bile doldurmayan soluk bir nokta olarak görünüyordu. — [←] önceki cümledeki “kamerasını son bir kez geriye çevirdi” eyleminin sonucunu verir; [→] sonraki cümledeki “bu görüntüye” gönderimi, kendinden önce bir görüntünün anlatılmasını bekler.
Boşluk 3: Bir gün sesleri tamamen kesilecek; ama Dünya’dan selam taşıyan bu iki küçük araç, yıldızların arasında on binlerce yıl yol almayı sürdürecek. (Kabul: Boşluk metnin sonundadır; cümleniz sondaların sessizleşeceğini ama yolculuklarının ve taşıdıkları mesajın süreceğini bir sonuç yargısıyla topluyorsa kabul edilir.)
Yerleştirip okuyun: Her boşlukta kutular işaretlenebilmeli: Cümle önceki cümleye yaslanmalı (←) ve sonrakine zemin hazırlamalıdır (→). Bölümün sonuna düşen boşlukta ileri bağ, bir sonraki bölümün ilk cümlesiyle kurulur; metnin en sonundaki boşlukta ise cümlenin görevi metni bağlamaktır. Bu metinde birinci boşluk metnin başındadır; (←) kutusu boş kalır, üçüncü boşluk metnin sonundadır; (→) kutusu boş kalır.
🧠 Düşünelim
- Üçüncü boşluk metnin en sonundadır; ileri bağ kuracağı bir cümle yoktur. Cümle, önceki cümledeki zayıflayan enerjiyi (“sesleri tamamen kesilecek”) ve Altın Plak’taki “selamlar” (“Dünya’dan selam taşıyan”) birlikte toplar.
- Metnin başlığındaki “mektup” benzetmesi, üçüncü bölümdeki “yazılmış bir mektup gibidir” sözüyle kurulmuştur; sonuç cümlesi bu benzetmeyi sürdürerek metni bağlar.
- Birinci boşlukta kitaptaki baştaki boşluk kuralı geçerlidir: Cümle bağlaç ya da gönderim sözcüğüyle başlamaz. “Bu yüzden NASA iki sonda fırlattı.” gibi bir cümle giriş olamaz.
🏁 Maraton · Metin 19: Bir Kuyruklu Yıldıza Konmak
Kuyruklu yıldızlar, Güneş Sistemi’nin yaklaşık dört buçuk milyar yıl önceki oluşum döneminden kalma, buz ve tozdan oluşmuş gökcisimleridir. Bu yüzden bilim insanları onları, gezegenlerin hangi malzemeden yapıldığını anlatan bir zaman kapsülü gibi görür. Kuyruklu yıldızların, genç Dünya’ya su ve yaşamın yapı taşlarını taşıyan cisimlerden biri olup olmadığı da uzun süredir tartışılıyordu. Avrupa Uzay Ajansı, bu kapsülü yakından incelemek için 2004’te Rosetta adlı bir uzay aracını fırlattı. ___1___
DUR 1
- Boşluk 1: 1 numaralı boşluğa önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun
Araç, Güneş’in çevresinde dolanırken Dünya’nın ve Mars’ın çekiminden birkaç kez yararlanarak hız kazandı; yolculuğunun bir bölümünü ise enerji tasarrufu için uykuda geçirdi. Ağustos 2014’te nihayet 67P/Churyumov–Gerasimenko adlı kuyruklu yıldıza ulaşıp onun çevresinde yörüngeye girdi. Yakından görülen kuyruklu yıldız, iki parçanın birbirine yapışmasıyla oluşmuş gibi duran, ördek biçimli bir kütleydi. ___2___ Böylece uzay tarihinde ilk kez bir aracın bir kuyruklu yıldızın yüzeyine kontrollü olarak inmesi deneniyordu.
DUR 2
- Boşluk 2: 2 numaralı boşluğa önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun
Philae’nin inişi planlandığı gibi gitmedi: Aracı yüzeye çivileyecek zıpkınlar çalışmadı ve Philae iki kez sekerek bir uçurumun gölgesine düştü. ___3___ Yine de araç pilleri bitmeden önceki yaklaşık altmış saat içinde ölçümlerini yapıp verilerini Dünya’ya göndermeyi başardı. Rosetta ise kuyruklu yıldızı iki yıl boyunca izledi: 2015 yazında kuyruklu yıldız Güneş’e en çok yaklaştığında yüzeyden yükselen gaz ve toz püskürmelerini görüntüledi, 2016’da da görevini kuyruklu yıldızın yüzeyine kontrollü bir inişle tamamladı. Toplanan veriler, kuyruklu yıldızdaki suyun Dünya okyanuslarındaki sudan farklı bir bileşime sahip olduğunu göstererek okyanusların kökeni tartışmasına yeni bir boyut kattı. Rosetta adını, eski Mısır yazısının çözülmesini sağlayan Rosetta Taşı’ndan almıştı; görevin amacı da Güneş Sistemi’nin kökenine dair bir şifreyi çözmekti.
- Boşluk 3: 3 numaralı boşluğa önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun
19. METİN — Çözümü Aç
DUR 1: DUR 1 · Boşluk 1: (1) Ancak hedefe ulaşmak kolay değildi: Rosetta’nın kuyruklu yıldıza varması on yılı aşkın sürecekti. — [←] önceki cümledeki fırlatmanın ardından yolculuğun uzunluğunu bildirir; [→] bölüm sonundaki bu boşluk bir sonraki bölümün ilk cümlesine bağlanır: Çekim desteği ve uyku dönemi, on yılı aşkın yolculuğun nasıl geçtiğini anlatır.
DUR 2: DUR 2 · Boşluk 2: (2) Kasım 2014’te Rosetta, taşıdığı çamaşır makinesi büyüklüğündeki Philae adlı iniş aracını bu buzlu kütlenin yüzeyine doğru bıraktı. — [←] önceki cümlede tanıtılan kuyruklu yıldızı “bu buzlu kütle” diye sürdürür; [→] sonraki cümledeki “Böylece … ilk kez … inmesi deneniyordu” sonucunu hazırlar. Bir sonraki bölümün “Philae’nin inişi” diye başlaması da en güçlü ileri ipucudur: Philae adı metinde ancak bu boşlukta tanıtılabilir.
Boşluk 3: Güneş panelleri yeterince ışık alamadığı için aracın uzun süre çalışması olanaksız hâle geldi. (Kabul: Önceki cümle Philae’nin bir uçurumun gölgesine düştüğünü, sonraki cümle “Yine de” ile kısa süre içinde ölçüm yapabildiğini söyler. Cümleniz gölgenin aracın enerjisini ya da çalışma süresini kısıtladığını bildiriyorsa kabul edilir.)
Yerleştirip okuyun: Her boşlukta kutular işaretlenebilmeli: Cümle önceki cümleye yaslanmalı (←) ve sonrakine zemin hazırlamalıdır (→). Bölümün sonuna düşen boşlukta ileri bağ, bir sonraki bölümün ilk cümlesiyle kurulur; metnin en sonundaki boşlukta ise cümlenin görevi metni bağlamaktır.
🧠 Düşünelim
- Üçüncü boşluk iki yöne de bağlanmalıdır: “gölgesine düştü” bilgisi bir sonuç bekler, sonraki cümledeki “Yine de” ise kendinden önce bir olumsuzluk ister. Işık alamayan panellerin enerjiyi kısıtlaması bu ikisinin arasındaki köprüdür.
- Sonraki cümledeki “pilleri bitmeden önceki yaklaşık altmış saat” sözü, panellerin yeniden şarj edemediğini varsayar; boşluktaki cümle bu varsayımı açık hâle getirir.
- Yalnız geri bağ tuzağı: “Uçurumun yüksekliği yüz metreyi aşıyordu.” önceki cümledeki uçuruma yaslanır [←]; ama sonraki cümledeki “Yine de” ile karşıtlık kuracak bir sorun içermez.
🏁 Maraton · Metin 20: Bulanık Ayna
1990’ın nisan ayında uzaya fırlatılan Hubble Uzay Teleskobu, atmosferin bozucu etkisinden kurtulmuş bir gözle evrene bakmanın sözünü veriyordu. Teleskobun adı, evrenin genişlediğini gösteren gökbilimci Edwin Hubble’dan geliyordu. Yeryüzündeki teleskopların görüntüsü, havanın titreşimi yüzünden yıldızları bulanık ve kıpır kıpır gösterir. ___1___ Ancak teleskoptan gelen ilk görüntüler, mühendisleri ve gökbilimcileri derin bir hayal kırıklığına uğrattı: Görüntüler beklenenden çok daha bulanıktı. Yıllarca beklenen bir aracın daha ilk haftalarında böyle bir sorunla karşılaşılacağını kimse düşünmemişti.
DUR 1
- Boşluk 1: 1 numaralı boşluğa önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun
Yapılan incelemeler, sorunun teleskobun ana aynasında olduğunu ortaya koydu. Aynanın yapımı sırasındaki ölçümlerde yapılan küçük bir hata, yıllarca fark edilmeden kalmıştı. Yaklaşık iki buçuk metre çapındaki ayna, yanlış ayarlanmış bir ölçüm aletine göre parlatılmış ve kenarları olması gerekenden çok az da olsa düz kalmıştı. ___2___ Basında Hubble, milyarlarca dolar harcanmış “miyop bir teleskop” diye alay konusu oldu; kimileri projenin başarısızlıkla sonuçlandığını düşündü. Oysa teleskop, mekikle ulaşılabilecek bir yörüngeye yerleştirilmiş ve uzayda bakım yapılabilecek biçimde tasarlanmıştı.
DUR 2
- Boşluk 2: 2 numaralı boşluğa önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun
Çözüm, bir göz doktorunun reçetesine benziyordu. Mühendisler aynanın kusurunu tam olarak hesapladı ve bu kusuru dengeleyecek düzeltici optik parçalar tasarladı. Gözlüğün bulanık gören bir göze yaptığını, bu parçalar teleskobun aynasına yapacaktı. Aralık 1993’te Endeavour mekiğiyle teleskoba ulaşan astronotlar, beş uzay yürüyüşü boyunca bu parçaları ve yeni bir kamerayı yerine taktı. Onarımdan sonra gelen ilk görüntüler neredeyse kusursuz bir keskinlikteydi. ___3___ Teleskop sonraki on yıllarda evrenin yaşının ve genişleme hızının ölçülmesine büyük katkılar sağladı. Hubble’ın öyküsü, bir hatanın sonuna kadar izlenip düzeltildiğinde nasıl büyük bir başarıya dönüşebileceğini gösterir.
- Boşluk 3: 3 numaralı boşluğa önceki ve sonraki cümleyle bağ kuran bir cümle yazın.
- Yerleştirip okuyun
20. METİN — Çözümü Aç
DUR 1: DUR 1 · Boşluk 1: (1) Uzaydaki bir teleskop ise bu titreşimden etkilenmeyeceği için çok daha keskin görüntüler sunabilecekti. — [←] önceki cümledeki yeryüzü teleskoplarının sorununa “ise” ile uzaydaki teleskobu karşı koyar; [→] sonraki cümledeki “Ancak” bağlacı, kendinden önce kurulan bu beklentiyi bozar.
DUR 2: DUR 2 · Boşluk 2: (2) Hata, bir insan saçının kalınlığının ellide biri kadardı; ama ışığın aynada tek bir noktada toplanmasını engellemeye yetiyordu. — [←] önceki cümledeki “çok az da olsa düz kalmıştı” bilgisinin ne kadar küçük ve ne kadar etkili olduğunu açıklar; [→] sonraki cümledeki “miyop teleskop” alayı, bu odaklanamama sorununa gönderme yapar.
Boşluk 3: Hubble, bir başarısızlık simgesi olmaktan çıkıp bilim tarihinin en verimli gözlem araçlarından birine dönüşecekti. (Kabul: Önceki cümle onarımdan sonraki keskin görüntüleri, sonraki cümle teleskobun sonraki katkılarını anlatır. Cümleniz Hubble’ın başarısızlık algısından başarıya geçişini bildiriyorsa kabul edilir.)
Yerleştirip okuyun: Her boşlukta kutular işaretlenebilmeli: Cümle önceki cümleye yaslanmalı (←) ve sonrakine zemin hazırlamalıdır (→). Bölümün sonuna düşen boşlukta ileri bağ, bir sonraki bölümün ilk cümlesiyle kurulur; metnin en sonundaki boşlukta ise cümlenin görevi metni bağlamaktır.
🧠 Düşünelim
- Üçüncü boşluk iki yöne de bağlanmalıdır: “neredeyse kusursuz bir keskinlik” bilgisi bir değerlendirme bekler, sonraki cümledeki katkılar ise bu değerlendirmenin kanıtıdır.
- Cümledeki “başarısızlık simgesi” sözü, ikinci bölümdeki “miyop bir teleskop” alayına ve “başarısızlıkla sonuçlandığını düşündü” yargısına geri döner; böylece metnin bütününe bağlanır.
- Birinci boşlukta “ise” ve sonraki cümledeki “Ancak” birlikte okunmalıdır: Önce yeryüzü ile uzay karşılaştırılır, sonra kurulan beklenti bozulur. Bağlaçlar boşluğa gelecek cümlenin yönünü gösterir.
🔗 Boşluk Doldurma ders notu · Sonraki strateji: 13. Sıralama · Paragraf Stratejileri
Stratejinin konu anlatımı, çözümlü örnekleri ve 20 metinlik Sıra Sende bölümü Temelden Paragraf 1. Fasikül: Paragraf Stratejileri kitabındadır.
🧭 Bu stratejiyi her gün uygula
Paragrafta Yolculuk · 100 Gün: her gün 20 ÖSYM tarzı soru, kolaydan zora.
1–10. günler herkese, 11–20. günler üyelere ücretsiz · TYT, KPSS, ALES, DGS