11. KAYIP DOKUNUŞ

📝 ÖSYM Tarzı Makale: Şizofreni Olgusu ve Klinik Yaklaşımlar 

Çoğu insana bir şizofrenle tanışma olasılığı ürkütücü gelir. Şizofrenlerin “deli”, tehlikeli, ne yapacağı bilinmez ve kontrol edilemez oldukları düşünülür. Konuya açıklayıcı yaklaşmak yerine, safsataları sürdüren film ve kitapların da bu durumda payı olsa gerektir. “Şizofreni”; düşünce ve algıda, davranış ve duygu durumunda bozukluklarla seyreden bir “psikotik” hastalıktır. Görülme sıklığına bakıldığında şizofreni, her 100 kişiden birini etkiler ve zihinsel bozuklukların en ciddisidir. Kabaca hastaların üçte birinin uzun süreli bakım kurumlarına yatırılması gerekirken, diğer üçte birinde düzelme görülür ve bu kişilerin “şifaya” kavuştukları kabul edilebilir; sonuncu grupta ise “normalleşme” dönemlerini izleyen semptomlu dönemler görülür.

Şizofrenler; sergiledikleri “pozitif semptomlar” ve sergilemedikleri “negatif semptomlar” bakımından normal insanlardan ayrılırlar. Çok çeşitli düşünce bozuklukları, “delüzyonlar” (sanrı) ve “halüsinasyonlardan” (varsanı) oluşan bir tablo sergilerler. Eğilim olarak enerji, inisiyatif ve sosyal temas yokluğu görülür; duygusal yönden donukturlar, çok az şeyden haz alırlar ve içekapanıktırlar. Şizofreni sıklıkla büyük sosyal ve mesleki sorunlara yol açar; “ataklar” uzun sürebilir ve yineleyebilir. Şizofreniyle ilgili toplumda birçok yanlış fikir dolaşmaktadır. Bunlardan ilki, şizofrenlerin tehlikeli olduklarıdır; halbuki çoğu oldukça utangaç ve içekapanıktır. İkincisi, bu kişilerin “Dr. Jekyll ve Mr. Hyde” tipi bir kişilik yarılması yaşadıklarıdır; oysaki bu yarılma duygusal (afektif) ve bilişsel (düşünce) yönden gerçektir. Üçüncüsü ise bir kez şizofren olanın daima şizofren kalacağı inancıdır.

Alman psikiyatr Emil Kraepelin’in ilk psikiyatrik sınıflama sistemini oluşturması için 20. yüzyılın başını beklemek gerekmiştir. Kraepelin’in “dementia praecox” (erken bunama) adını verdiği bu bozukluk, günümüzde şizofreni olarak adlandırılır. Kraepelin, nedenin ve dolayısıyla “şifanın” biyomedikal olduğu konusundaki inancıyla pek çok kişiyi etkilemiştir. Aynı dönemde Adolph Meyer ise hastalığın fizyolojik bir temeli olmadığını, çocukluktaki “öğrenme sorunlarından” ve gelişmemiş sosyal süreçlerden kaynaklandığını ileri sürmüştür. Günümüzde şizofreninin sınıflandırılması, semptomların çeşitliliği nedeniyle hâlen karmaşık bir konudur; “delüzyonlar”, “halüsinasyonlar”, “dezorganize konuşma”, “dezorganize davranış” ve “donuk duygular” temel tanı kriterleridir.

Tanıyla ilgili komplikasyonlardan dolayı birçok alt tür tanımlanmıştır. “Katatonik” şizofrenler (Yunanca gergin ve katı durmaktan gelir), sıklıkla tuhaf pozlarda kımıldamadan uzun süre dururlar. “Paranoid” şizofrenler ise kontrol, büyüklük ve kötülük görme konusunda “delüzyonlara” sahiptir ve sürekli etraflarından kuşkulanırlar. “Dezorganize” şizofrenler tuhaf düşüncelere, garip bir dile ve yersiz duygusal patlamalara sahiptirler. Kimi psikiyatrlar “basit” veya “farklılaşmamış” şizofreniden bahsederken; kimileri “akut” (ani başlangıçlı) ve “kronik” (uzun süreli) ayrımı yaparlar. Bir başka ayrım da “Tip I” (pozitif semptom odaklı) ve “Tip II” (negatif semptom odaklı) arasındadır. Günümüzde en yaygın itirazlardan biri, bu terimin bambaşka bozuklukları kapsayan yararsız bir genelleme olduğu yönündedir. Bu noktada “şizotipi” fikrini savunanlar, bu durumun “ya vardır ya yoktur” şeklinde değil, kesintisiz bir kişilik özellikler bütünlüğü olarak görülmesi gerektiğini belirtirler.