10. YARGI ve SORUN ÇÖZME

📝 Makale: Yargı Süreçleri ve Sorun Çözme Stratejileri 

“O insanları iyi tanıyor.”, “Bana kalsa, onun yargısına güvenmezdim.”, “Kanımca, çözdüklerinden çok daha fazla sorun üretip duruyorlar.”, “Bu karar önemli olduğundan bir komisyon oluşturmamız lazım.” gibi ifadeler gündelik hayatta sıkça karşımıza çıkar. Sorun çözme, düşünme psikolojisinin tam kalbinde yer alır ve birbirinden farklı ilişki öbeklerini ele alır. Sorun çözmek; amacı olan, hedefe yönelik entelektüel bir etkinliktir. Kimi “problemler” neredeyse kendiliğinden ve çabucak çözülür; çünkü bunlar her zaman karşılaşılan cinstendir. Öte yandan; “yeniden yapılandırma”, “kavrayış” ve “yeniden hesaplama” gerektiren sorunlar da vardır. Gestalt psikologlarından öğrendiğimiz kadarıyla; sorun değiştiği halde belli sorunlar karşısında iyice bellediğimiz yanıtlar artık işe yaramadığından, kimi zaman önceki deneyimler sorun çözme yeteneğimizi azaltıp süreci bozabilir.

“Heuristic” yani “kısayol” sözcüğü keşfetmek anlamına gelir ve psikolojide insanların sorun çözmeye çalışırken kullandıkları, genellikle “kestirme yol” olarak tanımlanan yöntemleri ifade eder. Kısayol, sorun çözmenin “pratik yolu”dur. Kimi zaman bu süreç, sorun çözmenin karmaşık, mantıksal ve işlemlere bağlı yöntemi olan “algoritmalardan” oluşur. Karar verici konumdaki insanlar her gün; çoğunlukla etkili, kesin ve çok sayıda olan basit kısayollardan yararlanır. Bunlar hızlı karar vermek gerektiğinde çok yararlıdır ve genellikle daha fazla bilgiye kolayca erişilemeyen durumlarda kullanılır. Aslında, tek bir sorunu çözerken aynı anda birden çok kısayola başvurulabilir. “Akıldışı biçimde ele alınan doğrular, gerekçelendirilen hatalardan daha zararlı olabilir.” sözü bu noktada önem kazanır. Bizler “bilişsel cimriler” olduğumuzdan, kısayollara özellikle emin olmadığımız durumlarda başvururuz. Kısayollar; evrim süreçleri ya da öğrenmeyle edindiğimiz basit ve etkili kurallardır.

“Temsil kısayolu” varsayımına göre; en sık bir grubun ya da kategorinin tipik (temsil edici) üyeleriyle karşılaşırız. Burada “temel oran bilgisini”, sorunun topluluktaki genel ortaya çıkışını ya da grubun popülasyondaki yerini göz ardı etme eğilimi vardır. Çalışmalara göre insanlar, küçük örneklemlerden gelen sonuçları büyük örneklemlerden gelenler kadar geçerli sayma eğilimindedir. “Bulunabilirlik kısayolu” ise anları ya da olayları akla getirme kolaylığıyla ilgilidir. Hatırlanması kolay, canlı ve göz önüne getirilebilir anlara olması gerekenden daha fazla önem veririz. İnsanlar, olayları ya da somut örnekleri daha canlı hatırladıklarında; daha az hatırladıkları olaylar karşısında bunların önemini ya da yinelenme olasılığını abartırlar. Örneğin; insanlar bir araba kazasında değil de uçak kazasında ölebileceklerine inanmaya daha yatkındır; çünkü uçak kazaları basında daha geniş yer bulur ve hatırlanması çok daha kolaydır.

“Referans noktalı kısayol”, insanların karar verirken bir özelliğe ya da bilgi parçasına çok fazla güvenme veya bağlanma şeklindeki yaygın “bilişsel yanlılıklarını” tanımlar. Bu kısayola göre insanlar; üstü kapalı önerilmiş bir referans (bağlanma) noktasıyla yola çıkıp tahminlerine ulaşmak için bu nokta üzerinde ayarlamalar yaparlar. Bir çalışmada; Birleşmiş Milletler’deki Afrikalı ulusların yüzdesi sorulduğunda, önce “yüzde 45’ten az mı, çok mu?” sorusuna yanıt verenlerin, soru “yüzde 65’ten az mı, çok mu?” şeklinde sorulan gruba göre çok daha düşük değerler verdikleri görülmüştür. Referans noktası almak; adil ücret ve iyi pazarlık algıları gibi diğer tahmin türlerini de doğrudan etkiler. İş dünyasındaki bu hataların incelenmesine ise “davranışsal ekonomi” denir. Bu alan; “doğrulama yanlılığı” (sadece fikirlerini doğrulayan bilgiyi arama), “iyimserlik yanlılığı” (kötü talihin sadece başkalarının başına geleceğine inanma), “kontrol yanlılığı” (sonuçları olduğundan daha fazla etkileyeceğine inanma), “aşırı güven yanlılığı” ve “zihinsel katılık” gibi parayla ilgili yaygın tutumlara odaklanır.

“Beyin fırtınası” üzerine yapılan çalışmalar ise oldukça şaşırtıcıdır. Yaygın inanışın aksine, veriler tek başına çalışan insanların daha iyi sonuçlar aldığını göstermektedir. Bunun nedenleri arasında; “değerlendirilme endişesi” yüzünden fikirlerin sansürlenmesi, “toplumsal aylaklık” nedeniyle işin başkalarına bırakılması ve “üretimin engellenmesi” (gürültülü ortamda net düşünememe) yer alır. Yaratıcı bir sorun üzerinde tek başına çalışan insanların sonuçları toplandığında, beyin fırtınası grubuna göre daha çok ve kaliteli yanıt ürettikleri görülür. Sosyal psikoloji yazını, gruplarda karar almanın karmaşıklığını da ortaya koyar. Karar alırken; durumu irdeleme, hedefleri saptama, yönteme karar verme ve alternatif çözümleri değerlendirme gibi adımlardan geçeriz. Ancak “grup içi kutuplaşma” olgusu nedeniyle, grup kararları bireysel kararlardan çok daha “uç” noktalara (aşırı riskli veya aşırı tutucu) savrulabilir. İnsanlar grupta “toplumsal karşılaştırmalar” yaparak belli kültürel değerlere (hakkaniyet, risk vb.) daha sıkı sarılırlar ve ikna edici üyelerin etkisiyle kolayca belli bir pozisyona yönelebilirler.