Neden-Sonuç İlişkileri Stratejisi Çalışma Kâğıdı PDF ve Çözümleri

Sonbaharda günler kısalıp hava serinleyince ağaçlar, yapraklarında klorofil üretmeyi yavaş yavaş durdurur. Yaprağa yeşil rengini veren bu madde azaldıkça yaz boyunca onun altında gizli kalan sarı ve turuncu renkli karotenoidler görünür hâle gelir. Bazı türlerde ise sonbaharda yaprakta biriken şekerlerden kırmızı renkli antosiyaninler üretilir; bu yüzden aynı ormanda kızıl tonlar da görülür. Yaprakların sarardığı bu haftalarda göçmen kuşlar da güneye doğru uzun bir yola çıkar. İki olay aynı mevsimde yaşansa da sararan yapraklar kuşların göç etmesine yol açmaz. Kuşların göçünü başlatan başlıca işaret de günlerin giderek kısalmasıdır.

Verimi artırmak amacıyla tarlalara verilen azotlu ve fosforlu gübrelerin bir bölümü, yağmur sularıyla derelere, oradan da göllere taşınır. Bu besinlerle zenginleşen suda algler hızla çoğalır ve yüzeyi yeşil bir örtü gibi kaplar. Işığı kesilen derinlerdeki su bitkileri fotosentez yapamadığı için ölür. Ömrünü tamamlayan alglerle birlikte bu bitkiler de dibe çöker; onları ayrıştıran bakteriler suda çözünmüş oksijeni tüketir. Oksijeni azalan suda balıklar yaşayamaz hâle gelir. Böylece tarlada alınan bir önlem, kilometrelerce ötedeki bir gölde toplu balık ölümlerine kadar uzanabilir. Bilim insanları bu sürece ötrofikasyon adını verir.

Yaz aylarında hem dondurma satışları hem de denizde ve göllerde yaşanan boğulma olayları artar. Bu iki sayının aynı aylarda birlikte yükseldiğini gören biri, dondurmanın boğulmalara yol açtığını sanabilir. Oysa iki olayın birlikte görülmesi, birinin ötekine neden olduğunu göstermez. Her ikisinin ardında ortak bir etken vardır: sıcak hava. Hava ısınınca insanlar serinlemek için dondurma yer; aynı nedenle denize, göle ve havuza daha çok gider. Suya giren insan sayısı arttıkça boğulma tehlikesiyle karşılaşan kişi sayısı da artar. Bu yüzden boğulmaları azaltmak isteyenlerin dondurmayı değil, cankurtaran ve yüzme eğitimi gibi önlemleri konuşması gerekir.

Badem ağaçlarının çoğu kendi çiçek tozuyla meyve bağlayamaz; bir ağacın çiçeğindeki polenin başka bir ağaca, çoğu zaman başka bir çeşide taşınması gerekir. Bu taşıma işini büyük ölçüde bal arıları yapar. Bu yüzden geniş badem bahçelerine çiçeklenme döneminde kiralık arı kovanları getirilir. Çiçeklenme haftalarında hava soğuk ve yağmurlu geçerse arılar kovandan az çıkar. Arıların uğramadığı çiçeklerin önemli bir bölümü tozlaşamaz ve meyveye dönüşmez. Dolayısıyla bir badem bahçesinin rekoltesi yalnızca toprağa ve suya değil, birkaç haftalık havaya ve arıların çalışabilmesine de bağlıdır. Bahçe sahiplerinin çiçeklenme döneminde hava tahminlerini dikkatle izlemesi de bundandır.

Okyanuslar, insan etkinlikleriyle atmosfere salınan karbondioksitin önemli bir bölümünü emer. Deniz suyunda çözünen karbondioksit karbonik asit oluşturduğu için suyun asitliği artar. Asitlik arttıkça suda kabuk ve iskelet yapımında kullanılan karbonat iyonları azalır. Bu durum midyeler, istiridyeler ve bazı planktonlar gibi kabuklarını kalsiyum karbonattan yapan canlıların işini zorlaştırır. Kabuk yapmak için daha fazla enerji harcayan bu canlılar daha yavaş büyür ve daha kolay zarar görür. Bazı planktonlar pek çok balığın besini olduğundan bu kayıp besin zincirinde de hissedilebilir. Okyanusların karbondioksiti emmesi havadaki ısınmayı bir ölçüde yavaşlatsa da bu hizmetin bedelini deniz canlıları ödemektedir.

Bir ülkenin parası dolar ve avro karşısında değer kaybettiğinde yurt dışından alınan her ürün, yerli para cinsinden pahalanır. Akaryakıt, ilaç ham maddesi ya da makine parçası gibi ithal girdiler kullanan üreticilerin maliyeti bu yüzden yükselir. Maliyeti artan üreticiler bu artışı zamanla ürünlerinin fiyatına yansıtır. Böylece kurdaki yükseliş, yalnızca ithal ürünleri değil, yurt içinde üretilen pek çok malı da pahalandırır. Öte yandan aynı gelişme, ürünlerini yurt dışına satan firmalar için bir fırsat da olabilir. Yerli paranın değeri düştüğünde bu firmaların malları yabancı alıcılara daha ucuza gelir ve ihracat artabilir.

Merkez bankaları, fiyatların hızla ve sürekli yükseldiği dönemlerde enflasyonu düşürmek amacıyla politika faizini artırabilir. Politika faizi yükselirse bankalar da kredileri daha yüksek faizle verir. Kredi pahalandığı için ev, otomobil ya da beyaz eşya almak üzere borçlanmayı düşünen pek çok kişi bu kararını erteler. Tasarruf sahipleri de paralarını hemen harcamak yerine faiz getiren hesaplarda tutmayı daha cazip bulur. Harcamalar azalınca mal ve hizmetlere olan talep geriler; talebi gerileyen satıcılar da fiyatları eskisi kadar hızlı artıramaz. Ancak bu etki hemen görülmez; faiz kararının fiyatlara yansıması çoğu zaman aylar sürebilir.

Doğurganlık hızı düşen ve ortalama yaşam süresi uzayan toplumlarda yaşlı nüfusun payı artar. Bu değişim ilk bakışta yalnızca nüfus piramidinin biçimini ilgilendiriyor gibi görünür; oysa sonuçları ekonominin pek çok alanına uzanır. Çalışma çağındaki nüfusun payı azaldıkça emekli başına düşen çalışan sayısı da azalır. Pek çok ülkede emekli aylıkları büyük ölçüde çalışanların ödediği primlerle karşılandığı için bu durum emeklilik sistemi üzerindeki yükü artırır. Yaşlı nüfus büyüdükçe sağlık ve bakım hizmetlerine duyulan ihtiyaç da artar. Bu yüzden birçok ülke, emeklilik yaşını yükseltmek ya da çalışmak isteyen yaşlıların iş hayatında kalmasını kolaylaştırmak gibi yollar arar.

Kuzey Kutbu’ndaki deniz buzu, üzerine düşen güneş ışığının büyük bölümünü uzaya geri yansıtır. Buzun eridiği yerlerde ise koyu renkli deniz suyu ortaya çıkar ve bu yüzey, güneş ışığının çoğunu emer. Emilen ışık suyu ısıttığı için çevredeki buzun erimesi hızlanır. Daha çok buz eridikçe daha geniş bir koyu yüzey açığa çıkar ve ısınma daha da artar. Bilim insanları kendi kendini besleyen bu sürece “buz-albedo geri beslemesi” adını verir. Bu süreç, Kuzey Kutbu’nun dünya ortalamasından daha hızlı ısınmasının nedenlerinden biri olarak gösterilir. Yaz aylarında erime mevsimi uzadıkça döngünün etkisi de güçlenir.

Akdeniz’i Kızıldeniz’e bağlayan Süveyş Kanalı 1869’da açılınca iki deniz arasında yeni bir geçit oluştu. Kızıldeniz’e özgü pek çok canlı bu yoldan Akdeniz’e geçti; bu göçe, kanalın yapımına öncülük eden Ferdinand de Lesseps’in adından ötürü “Lesepsiyen göç” denir. Bu türlerden biri de zehirli dikenleriyle bilinen aslan balığıdır. Isınan deniz suyu, sıcak sulara uyumlu bu balığın Akdeniz’de yayılmasını kolaylaştırdı. Akdeniz’de onu avlayan doğal düşmanları az olduğu için hızla çoğalan aslan balığı, yerli balıkların yavrularıyla beslenir ve onlarla aynı besin için yarışır. Bu yüzden Türkiye’de de bu balığın avlanması ve sofralara taşınması teşvik edilmektedir.

Mısır’da Nil Nehri’nin yıllık taşkınlarını denetim altına almak ve elektrik üretmek amacıyla yapılan Asuan Yüksek Barajı 1970’te tamamlandı. Baraj, taşkınları önleyerek tarlaları ve kentleri sel felaketinden korudu; kurak yıllarda da tarım için düzenli su sağladı. Ne var ki binlerce yıldır taşkın sularıyla tarlalara yayılan verimli mil de artık barajın gerisindeki Nasır Gölü’nün dibinde birikiyor. Mil gelmeyen tarlaların verimini korumak için çiftçiler kimyasal gübre kullanmak zorunda kaldı. Nehrin denize taşıdığı mil azalınca Akdeniz kıyısındaki Nil Deltası da beslenemez hâle geldi; dalgaların götürdüğü toprağın yerine yenisi gelmediği için kıyı yer yer aşınmaya başladı.

Trafik sıkışıklığının çözümü olarak çoğu zaman yeni yollar yapmak ya da var olan yolları genişletmek önerilir. Oysa ulaşım alanındaki pek çok araştırma, bu çözümün beklenen sonucu uzun süre vermediğini gösteriyor. Yol genişleyince yolculuk süresi bir süreliğine kısalır. Daha hızlı ulaşabileceğini düşünen sürücüler, önceden toplu taşımayla yaptıkları ya da hiç yapmadıkları yolculuklarda da otomobile biner. Böylece yola çıkan araç sayısı artar ve birkaç yıl içinde trafik eski yoğunluğuna döner. Ulaşım uzmanları bu duruma “uyarılmış talep” der. Bu yüzden sıkışıklığı azaltmak isteyen kentler, yalnızca yola değil, toplu taşımaya ve yürünebilir mahallelere de yatırım yapmalıdır.

Tütün ürünlerine uygulanan vergiler artınca sigara fiyatları yükselir. Fiyatlar yükseldiğinde ise tüketim azalır; bu etki özellikle gençlerde ve geliri düşük kişilerde daha belirgindir. Dünya Sağlık Örgütü bu yüzden tütün ürünlerine uygulanan vergilerin artırılmasını, tütün kullanımını azaltmanın en etkili yollarından biri olarak gösterir. Gençlerin çoğu henüz bağımlı hâle gelmediği için fiyattaki artış onları sigaraya başlamaktan alıkoyabilir. Ancak kaçak sigara satışı denetlenmezse vergi artışı beklenen sonucu vermez; çünkü fiyatı yükselen yasal ürünün yerini ucuz kaçak ürün alır. Bu nedenle vergi politikası, sınırlarda ve piyasada sıkı denetimle birlikte yürütüldüğü takdirde amacına ulaşır.

Türkiye’de 1 Ocak 2019’dan itibaren marketlerde plastik poşetler ücretli olarak satılmaya başlandı. Uygulama, poşet kullanımını azaltmak ve doğaya karışan plastik atığın önüne geçmek amacıyla başlatıldı. Daha önce kasada hiç düşünmeden alınan poşet için ödeme yapmak gerekince pek çok kişi alışverişe bez çantasıyla gitmeye başladı. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın açıkladığı verilere göre poşet tüketimi kısa sürede belirgin biçimde azaldı. Bu sonuç, alışkanlıkları değiştirmek için her zaman yasak koymak gerekmediğini gösteriyor. Poşetin fiyatı küçüktür; ama her alışverişte ödenen bu küçük bedel, insana poşete gerçekten ihtiyacı olup olmadığını her seferinde sorduruyor.

Balinalar, karanlık ve geniş okyanusta birbirini bulmak, eş aramak ve yavrularıyla iletişim kurmak için büyük ölçüde sese güvenir. Yük gemilerinin pervaneleri ve motorları ise balinaların kullandığı düşük frekanslı seslerle çakışan sürekli bir gürültü üretir. Bu gürültü balinaların çağrılarını bastırdığı için hayvanlar birbirini ancak daha kısa mesafeden duyabilir. Bazı balinaların gürültülü sularda daha yüksek sesle ya da daha uzun çağrılar yaptığı gözlenmiştir. Kanada’nın Fundy Körfezi’nde yapılan bir araştırmada, 11 Eylül 2001 saldırılarından sonraki günlerde gemi trafiği azalınca su altındaki gürültünün düştüğü ve balinalarda stres hormonu düzeyinin de azaldığı belirlenmiştir.

Brezilya, uzun yıllardır dünyanın en büyük kahve üreticisidir. 2021 yılının temmuz ayında, Güney Yarımküre’de kışın ortasında, ülkenin kahve bölgelerinde beklenmedik donlar yaşandı. Don, pek çok kahve ağacının yapraklarına ve filizlerine zarar verdi. Zarar gören ağaçlar ancak birkaç yıl içinde yeniden tam verime ulaşabildiği için kayıp yalnızca o yılın değil, sonraki hasatların da azalacağı beklentisini doğurdu. Arzın düşeceği beklentisiyle uluslararası piyasalarda arabika kahvesinin fiyatı son yılların en yüksek düzeyine çıktı. Böylece binlerce kilometre uzaktaki bir soğuk hava dalgası, dünyanın dört bir yanındaki kahve kavurucularının maliyetlerini artıran bir fiyat dalgasına dönüştü.

Kanada’nın Newfoundland adası açıklarındaki Büyük Sığlıklar (Grand Banks), yüzyıllar boyunca dünyanın en zengin morina avlaklarından biriydi. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra balıkçılıkta yeni bir dönem başladı. Balık sürülerini sonarla bulan, dev ağlar çeken ve avı gemide dondurabildiği için aylarca denizde kalabilen fabrika gemileri bölgeye geldi. Bu gemiler sayesinde yakalanan morina miktarı kısa sürede rekor düzeylere çıktı. Ne var ki denizden alınan balık, sürülerin üreyerek yerine koyabileceğinden çok daha fazlaydı; bu yüzden morina stokları hızla azalmaya başladı. Küçük teknelerle avlanan kıyı balıkçıları da ağlarına giren balığın her yıl biraz daha azaldığını fark ediyordu.

DUR 1

Azalan stoklar karşısında Kanada, 1977’de balıkçılık bölgesini kıyılarından 200 deniz miline genişleterek yabancı filoları uzaklaştırdı. Ancak yerli filonun avı artmaya devam etti. Stok tahminlerinde kullanılan hatalı yöntemler balık sayısını olduğundan fazla gösterdiği için av kotaları yüksek tutuldu. Kotaların düşürülmesini öneren uyarılar da ekonomik kaygılarla dikkate alınmadı. Sonunda morina sürüleri çöktü ve Kanada hükûmeti, 2 Temmuz 1992’de kuzey morinası avını yasakladı.

DUR 2

Yasak, yüzyıllardır balıkçılıkla geçinen kıyı köylerini derinden sarstı. Balıkçılar ve balık işleme tesislerinin çalışanlarıyla birlikte on binlerce kişi işini kaybetti; bu olay, Kanada tarihinin en büyük toplu işten çıkarması olarak anılır. İş bulamayan pek çok aile başka eyaletlere göç etti. Kalanların bir bölümü yengeç ve karides avcılığına yöneldi. Yasağın birkaç yıl içinde kaldırılabileceği umuluyordu; ancak sürüler beklenenden çok daha yavaş toparlandı ve stoklar ancak yıllar sonra kısmen canlanmaya başladı. Bu hikâye, bir kaynağın yenilenebilir olmasının onu sınırsızca kullanabileceğimiz anlamına gelmediğini gösterir.

1973 yılının ekim ayında Arap-İsrail Savaşı sürerken OPEC’in Arap üyeleri, İsrail’i destekleyen ABD’ye ve bazı başka ülkelere petrol satışını durdurdu; aynı dönemde üretimi de kıstılar. Ambargo, savaşta İsrail’e verilen desteğe karşı bir baskı aracı olarak kullanılıyordu. Petrolünün büyük bölümünü dışarıdan alan Japonya ve Batı Avrupa ülkeleri, bu kararın etkisini kısa sürede hissetti. Dünyanın en önemli enerji kaynağının arzı birden daraldığı için ham petrolün fiyatı birkaç ay içinde yaklaşık dört katına çıktı. Ambargo Mart 1974’te kaldırıldı; ama etkileri yıllarca sürdü.

DUR 1

Petrolün pahalanması, ona bağımlı olan ekonomileri sarstı. Özellikle ABD’de benzin istasyonlarının önünde uzun kuyruklar oluştu; bazı ülkelerde yakıt karneye bağlandı. Akaryakıt fiyatlarındaki artış, taşımacılıktan tarıma ve sanayiye kadar her alanda maliyetleri yükseltti. Maliyeti artan şirketler de ürünlerinin fiyatını artırdı. Bu yüzden petrol ithal eden pek çok ülkede enflasyon hızlandı, ekonomik büyüme ise yavaşladı. Fiyatların yükseldiği ve işsizliğin arttığı bu dönem, uzun süre ekonomistlerin gündeminden düşmedi.

DUR 2

Yaşanan sıkıntı, ülkeleri enerji güvenliğini yeniden düşünmeye yöneltti. Hollanda gibi bazı Avrupa ülkeleri, yakıt tasarrufu sağlamak amacıyla pazar günleri otomobil trafiğini yasakladı. ABD otoyollarda hız sınırını saatte 55 mile düşürdü ve otomobiller için yakıt verimliliği standartları getirdi. Benzer bir kriz yeniden yaşanırsa birlikte hareket edebilmek için petrol ithal eden ülkeler 1974’te Uluslararası Enerji Ajansı’nı kurdu ve acil durum petrol stokları oluşturmaya başladı. Fransa gibi bazı ülkeler de petrole bağımlılığı azaltmak için nükleer enerjiye yöneldi. Böylece birkaç aylık bir ambargo, enerjinin nasıl üretileceğine ve nasıl tüketileceğine dair düşünceyi on yıllarca etkiledi.

Yirminci yüzyılın ortalarından itibaren buzdolaplarında, klimalarda ve sprey kutularında kloroflorokarbon (CFC) adı verilen yapay gazlar yaygın biçimde kullanıldı. Kolay tepkimeye girmedikleri için güvenli sanılan bu gazlar, havada dağılmadan yavaş yavaş atmosferin üst katmanlarına yükseldi. Orada güneşin morötesi ışınları CFC moleküllerini parçalayınca serbest kalan klor atomları, ozon moleküllerini yok etmeye başladı. Bu gazların atmosferde onlarca yıl bozulmadan kalabilmesi de sorunu büyüttü. Bu yüzden Dünya’yı zararlı ışınlardan koruyan ozon tabakası giderek inceldi.

DUR 1

1985’te İngiliz bilim insanı Joseph Farman ve arkadaşları, Nature dergisinde yayımladıkları makalede Antarktika üzerindeki ozon tabakasında her yıl belirli aylarda derin bir incelme oluştuğunu duyurdu. Ozon azaldığında yeryüzüne ulaşan morötesi ışın miktarı artar; bu ışınlar da insanlarda cilt kanseri ve katarakt riskini yükseltir, bitkilere ve deniz canlılarına zarar verir. Bulgu, bilim çevrelerinin yanı sıra dünya kamuoyunda da büyük bir kaygı uyandırdı. Kaygı kısa sürede siyasi bir karara dönüştü: Ülkeler, ozonu incelten maddelerin üretimini aşamalı olarak durdurmak amacıyla 1987’de bir anlaşma imzaladı. Bu anlaşma, Montreal Protokolü adıyla bilinir.

DUR 2

Protokol, 2009’da Birleşmiş Milletler’in bütün üyelerince onaylanan ilk anlaşma oldu. Ülkeler CFC üretimini durdurunca bu gazların atmosferdeki miktarı azalmaya başladı. Ozon tabakası da buna bağlı olarak onarılıyor; ancak CFC’ler atmosferde uzun süre kaldığı için onarım yavaş ilerliyor. Dünya Meteoroloji Örgütü ile BM Çevre Programı’nın 2023 değerlendirmesine göre protokole uyulmaya devam edilirse Antarktika üzerindeki ozon tabakası 2066 dolaylarında 1980’deki düzeyine dönecek. Bu süreç, bilimsel bir uyarının ortak bir kararla nasıl başarıya dönüşebileceğinin en iyi örneklerinden biri sayılır.

Yirminci yüzyılın başlarında ABD’nin Büyük Ovalar bölgesinde buğday fiyatları yüksek seyrediyordu; Birinci Dünya Savaşı yıllarında artan talep de üretimi genişletme isteğini körüklemişti. Traktörlerin yaygınlaşmasıyla çiftçiler, toprağı kökleriyle tutan geniş çayırları hızla sürüp buğday tarlasına çevirdi. Daha çok kazanmak için sürülen bu araziler, ürün kaldırıldıktan sonra çıplak kalıyordu. Böylece bölgenin toprağı rüzgâra ve kuraklığa karşı korumasız hâle geldi.

DUR 1

1930’ların başında bölgeyi yıllarca sürecek bir kuraklık vurdu. Ekinler kuruyunca zaten korumasız olan toprak iyice gevşedi ve kuvvetli rüzgârlar ince toprağı havaya kaldırdı. Gökyüzünü karartan toz fırtınaları evleri, tarlaları ve yolları toza gömdü. İnce toz rüzgârla yüzlerce kilometre öteye taşındı; bazı fırtınaların tozu ülkenin doğu kıyılarına kadar ulaştı. 14 Nisan 1935’te yaşanan ve “Kara Pazar” olarak anılan fırtına, bunların en şiddetlilerinden biriydi. Verimli üst toprağını yitiren tarlalardan artık eskisi gibi ürün alınamıyordu.

DUR 2

Ürün alamayan ve borcunu ödeyemeyen pek çok çiftçi ailesi topraklarını bırakıp iş bulma umuduyla batıya, özellikle Kaliforniya’ya göç etti; yazar John Steinbeck, Gazap Üzümleri adlı romanında bu göçü anlatır. Felaketin boyutu devleti de harekete geçirdi. Toprak aşınmasını önlemek amacıyla 1935’te ABD Tarım Bakanlığı’na bağlı Toprak Koruma Servisi kuruldu. Bu kurum, eş yükselti eğrilerine paralel sürüm, ekim nöbeti ve örtü bitkisi gibi yöntemleri yaygınlaştırdı; bu yöntemleri uygulayan çiftçilere ödeme yaptı. Rüzgârı kesmek için bölge boyunca ağaç şeritleri dikildi. Yöntemler yaygınlaştıkça rüzgârla taşınan toprak miktarı azaldı. Kuraklık ise ancak 1939 sonbaharında gelen yağmurlarla sona erdi. Kara fırtınalar, toprağı korumanın yalnızca çiftçinin değil, bütün toplumun sorunu olduğunu gösterdi.