23. KAİNAT ve DÜŞÜNCE

📝 Makale: Kainat ve Düşünce: Mikrokozmostan Makrokozmosa 

Gözlerimi çalışma odamın penceresine çeviriyorum. Bir an için düşüncelerim, cama resmedilmiş gibi duran görüntüsüyle karşılaşıyor. Balkon parmaklıklarının geometrik görüntüsünün ötesinde, korunun yeşil dalgalarını Paris sabahlarına özgü mavimsi bir sis içinde görüyorum. Ufukta sıra sıra yükselen tepeler ve yamaçları koyu renkli ağaçlarla kaplanmış Valerien Tepesi üstündeki bir hastane, etrafını serviler kuşatmış bir Floransa manastırını hatırlatıyor. Şeffaf bulutların kol gezdiği soluk gökyüzünden kırlangıç sürüleri geçiyor. Çok uzakta, Versailles taraflarında, uçaklar homurdanarak dönüyor. Bu uçaklar; insanın aklına savaş, bombardıman ve geceyi yırtan alarm düdükleri gibi düşünceler getiriyor… Artık ağaçları görmez, kuşları işitmez oluyorum. Bir medeniyetin ölümünü, Roma İmparatorluğu’nun sonunu; Cezayir kıyılarında bulunan ve miladın üçüncü yüzyılına doğru zengin ve sevimli bir ülkeyken, yüz yıl sonra ıssız ve yürekler acısı bir harabeye dönen o küçük kenti düşünüyorum. Bir gün Avrupa başkentlerinin de nasıl birer birer harabe olabileceğini düşlüyorum.

Hayalime kâinatın yalnızca bugünkü manzaraları değil, aynı zamanda uzak ülkelerin ve eski olayların görüntüleri de konu oluyor. Ruhum; adeta küçük bir iç dünyadaki koca dış âlem gibi, onun içinde yer ve zaman bakımından sınırlanmadan akisler yapıyor. Filozoflar, kendi varlığımızda taşıdığımız bu küçük kâinat modeline bazen “mikrokozmos” dediler; içinde yaşadığımız, anlamak ve değiştirmek istediğimiz koca âleme ise “makrokozmos” adını verdiler. Orta Çağ’da yaşamış bir simyacı: “Ruh, makrokozmosun içinde saklı her şeyi, meleklere layık bir kudretle kavrıyor,” diye yazmıştı. Daha doğrusu şu ki; ruh bu şeyleri kavramaya çalışıyor ve bahçedeki cam küre üzerine gökyüzünün ve çiçeklerin aksedişi gibi, dış âlem de şekli bozularak içimize yansıyor.

Hayalimin son derece karışık olmasının sebebi; burada her şeyin, düşünce konusunun da, aynanın da, “mikrokozmosun” da, “makrokozmosun” da devamlı hareket halinde olmasıdır. Gerçi az çok belirgin gibi görünen bir görüntü yok değildir. Mesela şu parmaklık, şu yapraklar, şu tepelerin ve kuşların görüntüsü… Fakat eskilere dair hatıralarım, geleceğe dair tasavvur ve muhakemelerimin hepsi, içimdeki denizin dalgalarına tabi olarak değişip duruyor. Bilgisizliklerim, ihtiraslarım, hatalarım ve unutkanlıklarım eşyanın şeklini bozuyor. Zaten an geçmiyor ki eşya yeni bir şekil alıp değişmesin. Koca kâinat, gözlerimizin önünde şekilleri silik ve çizgileri sürekli hareket halinde olan bir harita gibi duruyor. Bununla beraber, her an değişen bu harita üzerinde kendimize bir yön belirlememiz lazım!

Tamamıyla berrak bir şekilde düşünmek istersek, uzun süre beklemeye ve sonu gelmez bir araştırmaya ihtiyacımız olacaktır. Fakat bir yandan da davranmak, harekete geçmek zorunluluğu bizi sıkıştırmaktadır. Örneğin; çocuklarımız günden güne soluyor. Acaba hastalık nerede? Vücudu mu, yoksa ruhu mu hasta? Bunu kime danışmalıyız? Tıp bilimi ne kadar değerlidir? Gerçek bir bilim midir? Bütün bu problemleri çözebilmek koca bir ömür ister; ama ne yapmalı? Bunlara cevap vermek lazım, çünkü hastamız ölecek…

İnsanın; sembollerle görüntüleri kaynaştırarak, davranışlarının gerçek eşya üzerindeki etkilerini tahmin etmek için yaptığı çalışmaya “düşünce” diyoruz. Her düşünce bir “davranış taslağıdır”. İşte hayatımızın tablosu, bu taslağa göre ve üzerinde bazı düzeltmeler yapılarak çizilecektir. İyi davranabilmek için, Pascal’ın dediği gibi, “iyi düşünmeye” çalışmamız gerekir. Acaba iyi düşünmek ne demek? Bu; içimizdeki küçük dünya modelinden, dışarıdaki hakikat âleminin iktidarımız ölçüsünde doğru bir aksini çıkarabilmektir. Eğer benliğimizin “mikrokozmosundaki” kanunlar, dış âlemin (“makrokozmosun”) kanunlarına aşağı yukarı uyuyorsa; eğer elimizdeki harita gitmemiz gereken yerleri az çok belli ediyorsa, o zaman ihtiyaçlarımıza, isteklerimize yahut çekindiğimiz şeylere en uygun davranışları yapabilmek için umudumuz olacaktır.

Acaba insanın düşüncelerine yön verebilmesi için birtakım yollar yok mudur ki onlara uygun hareket ettiğimizde şahıslar ve eşya arasında kendimize kolaylıkla yol bulabilelim? Kâinatın belirli bir haritasını çizmek, bu haritaya göre belirli gayeler doğrultusunda giderek istenilen limana varmak mümkün müdür?