22. KÜLTÜREL ETKİLEŞİM

📝 ÖSYM Tarzı Makale: Kültürel Etkileşim ve Tarihsel Dönüşüm 

Dünün koşullarıyla bugünün koşullarını “kültür etkileşimleri” açısından özdeş görmek olası değildir. Dünün yaşamları, kendilerine özgü etkileşim koşullarını yaratarak zamanla geriye çekilmiş; eski etkileşim biçimleri dünde kalmıştır. Kültürlerin en eski uygarlık dönemlerindeki dönüşümleri, özellikle “göç” koşullarıyla ilgiliydi. Eski toplumlarda kültür dönüşümünü oluşturan etkenlerin başında, bir toplumun bir yerden bir yere gitmesi, yani “kitlesel göç” olgusu gelir. Göç eden toplum, hem değişmeye hem de “değiştirmeye” eğilimlidir; en tutucu toplumlar bile bu olguya karşı koyamazlar. Değişim çok zaman sessizce, alttan alta gerçekleşir ve uzun bir süre sonra görünür hale gelir. Siyasetçiler yerli yersiz “değişimden” söz etseler de, hiçbir toplum “şu anda değişiyorum” diyerek değişmez. Eskinin “yüzergezer” toplumlarında kültür dönüşümleri daha sert gerçekleşiyordu; göç eden toplum genellikle gittiği yerdeki halkı boyunduruğu altına alıyordu.

Eski toplumlar genelde uzun aralıklarla gelen halkların üst üste yığılmasıyla oluşmuştur; bunun en bariz örneği “Yunan toplumu”dur. Çok eski zamanlarda bu topraklarda “Pelasgoslar” yaşıyordu. M.Ö. 18. yüzyıla doğru kuzeyden gelen “Akalar”, buranın kültür koşullarını değiştirerek köklü bir uygarlık kurdular. Daha sonra, M.Ö. 12. yüzyılda “Dorların” yayılmasıyla bu topraklar yeniden şekillendi. Dorlar, Akaları boyunduruk altına aldılar ve zamanla bu iki toplum birlikte “Aka-Dor” karışımı yeni bir uygarlık oluşturdular. Klasik Yunan kültürü, bu bileşimin ötesinde Mısır, Mezopotamya, Fenike ve Hitit gibi Doğu uygarlıklarının kalıtından beslenerek kendini buldu. “Yunan mucizesi” denilen bu hızlı dönüşüm, aslında güçlü iç ve dış bileşenlerin oluşturduğu bir devinimdir; böylece uygarlık merkezi Doğu’dan Batı’ya kaymış oldu.

Zengin kültürler, bileşenleri çok olan ve değişik katmanlardan oluşan kültürlerdir. Bunun en seçkin örneği “İngiltere”dir. Büyük Britanya’ya ilk gelenler hayvancılıkla uğraşan “İberler”di. Ardından savaşçı bir toplum olan “Keltler” adaya girdiler. Romalılar, vücutlarını boyayan bu insanlara “boyalı” anlamında “Picti” adını verdiler. Daha sonra adaya Germenler, Romalılar, Saksonlar ve Normanlar geldi. Bu çok katmanlı yapı, İngiliz toplumunun henüz 1215 yılında toplumsal uzlaşmayı gerçekleştirerek “Magna Carta” (Büyük Ferman) gibi bir metni imzalamasını açıklar.

Bu oluşumlar bize, “saf” ya da “katışıksız” bir kültür özleminin bir düşten ibaret olduğunu gösterir. Kültürler birbirlerini etkiledikçe ve adeta “dölledikçe” dönüşümler büyük boyut kazanır. Bir kültürün “etkileme gücü”, karşı taraftan bir “alıcılık” ve “özümleme yeterliliği” bekler. Güçlü bir kültür etkisi sınırlardan girdiğinde ona karşı koymak beyhudedir. Bunun en belirgin örneği Roma’da yaşandı. M.Ö. 3. yüzyılda Romalılar, siyasal baskı altında tuttukları Yunanlıların kültüründen derinden etkilendiler. Ünlü devlet adamı “Cato”, Roma’nın öz yapısının yitirileceği kaygısıyla bu etkiye şiddetle karşı çıksa da başarılı olamadı ve ömrünün sonunda kendisi de Yunanca öğrenmeye başladı.

Yunan tarihçi Plutarkhos, bu etkilenmeyi ilginç bir olayla anlatır: Atina’dan Roma’ya giden felsefeci “Karneades”, belagatiyle Roma’da adeta çılgın bir rüzgâr estirmiştir. Romalı gençlerin tüm hazları bir kenara bırakarak felsefe heyecanına kapılması, bir kültür adamının bir toplumu nasıl dönüştürebileceğinin kanıtıdır. Bugün “Yunan-Roma” ya da “Yunan-Latin” terimini kullanıyorsak, bu iki kültürün neredeyse bir bütün oluşturmasındandır. Ancak unutulmamalıdır ki; bir kültür bir yerden başka bir yere taşınırken tüm özelliklerini koruyamaz, ancak “dönüşerek” taşınabilir. Alıcının nitelikleri, vericinin özelliklerini dönüştürür. Bir toplumun görenekleri başka bir topluma taşındığında özsel değişimler geçirir; nitekim Yunanistan’daki kültür değerleriyle Roma’dakiler karşılaştırıldığında, aradaki büyük yakınlık kadar büyük ayrılıklar da rahatça görülebilir.