24. İNSAN ve DOĞALLIK

📝 Makale: İnsan, Doğallık ve Ahlakın Bilinç Eksenindeki Dönüşümü 

Her insan davranışı, küçük ölçülerde de olsa bir “bilinç sorunu” ortaya koyar. Davranışlar bilinçten bağımsız tepkiler de olabilir; ancak genelde onların iyiden iyiye bilinçten kopuk olduklarını söylemek olası değildir. Gerçekte her sıradan davranışımız, tam tamına “kendiliğinden bir tepki” olarak düşünülemediği gibi, tam olarak tasarlanmış bir “yönelim” olarak da düşünülemez. İnsan her zaman tasarlayarak davranan bir varlık değildir; zaman zaman da gelişigüzel davranır. Ancak bu gelişigüzellikte bile “usun” belirleyici gücü alttan alta sezilir. Davranışlardaki herhangi bir “yapaylığın” da herhangi bir “doğallığın” da en azından sınırlı bir “düşünselliğin” belirleyiciliğinde gerçekleştiğini görürüz. Gerçek ahlaki davranışlar, düşünülmüş davranışlardır. İlkel bir bilincin ürünü olan davranışlar ise özellikle kendiliğinden bir akış gösterir. Buna göre “ilkeller” ve “çocuklar” doğal olarak içtenliklidirler; çünkü onların davranışları ustan çok “içgüdülerin” belirleyiciliğinde gerçekleşir. En içtenlikli davranan varlıklar hayvanlardır. İnsanda ise davranışı belirleyen, görünür ya da görünmez ön koşullu pek çok etken vardır.

“Doğal olan” ve “yapay olan” karşıtlığı, insan yaşamının indirgenemez bir özelliğidir. Çocuk, tüm davranışlarını içgüdülerin belirleyiciliğinde ortaya koyarken yakın çevrenin engellemeleriyle karşılaşır. Bu engellemeler ona, kişiliğinin oluşum süreçleri içinde ahlakın ve uygun davranışın ilk belirlenimlerini kazandıracaktır. Ona durmadan neyi yapması, neyi yapmaması gerektiği bildirilir; en azından tehlikelerden korunması için bu gereklidir. Çocuk, “içtenliksiz olmaya” ya da “maskeli olmaya” doğru ilk adımlarını böyle atar. Yetişmekte olan kişi, kendinde bir “özdenetim düzeneği” kurmak zorundadır. O, dıştan denetlenmekten çok kendini denetlemesi gereken “kişilikli birey” olmaya doğru gitmektedir. Bu kalıplanmanın yararlı yanları da zararlı yanları da vardır. “Maskelerimizin” arkasında rahat değiliz; ne var ki toplumsallığın her zaman birtakım zorunlulukları olacaktır. Uygar birey, kendine ve başkalarına davranışlarının hesabını vermeye hazırdır. O, uygar davranışlarının dayanaklarını bundan böyle tümüyle kendinde bulacaktır. Artık bir toplumda yaşadığını, yaşamının başka yaşamlarla birlikte bir anlamı olduğunu; buna göre benimseyeceği değerler dizgesine göre davranması gerektiğini bilmektedir. Demek ki bireyin davranış özellikleri; bir yandan kendi bilinç koşullarıyla, bir yandan da ortamının bilinç koşullarıyla belirlenmiştir.

“Yüce değerler” dediğimiz ahlaki ve estetik değerlerden uzak yaşayanların dingin bir yaşam sürdürmekte olduklarını düşünmek zordur. Her “yetkin bilinç”, yaşamın anlamını eskimiş değerlere karşı savaşımcı bir tutum almanın getireceği “esenlikte” bulur. Belli bir yetkinliğe ulaşamamış bir bilinç, iktisadi değerlerle içli dışlı olurken yüce değerlerle çatışkılı bir görünüm ortaya koyabilir. Bu durumda ahlaklılık, dış dünyadan getirilmiş ya da zorla benimsetilmiş, yani “özümlenmemiş” kuralların belirleyiciliğinde gerçekleşebilir ancak. Taşıma suyla dönen bir “ahlak çarkıdır” bu. Böyle bir ahlaklılık; olsa olsa toplumsal düzeyde “utanmayla”, dinsel düzeyde ise “korkuyla” ayakta tutulabilir. Buna “kaba görenekler ahlakı” demek istemiyorsak, belki biraz da aşırıya kaçarak “iğreti ahlak” diyebiliriz. Böyle bir ahlak; amaçları tartışmaya açılmamış ve anlamı belirlenmemiş bir ahlaktır.

“İğreti ahlak”, her zaman kolayca vazgeçilebilecek olan ya da bireyin gerektiğinde yok sayabileceği yaptırımlarla belirgindir. Özellikle çıkar hesapları söz konusu olduğunda, bu iğreti yapılar yerlerini kolayca “ahlak dışı eğilimlere” bırakabilirler. Kişi bu yönde tutum değiştirirken birtakım yalan yanlış gerekçelere, özellikle göreneklerin kıvrımlarından derlediği “kendini haklı gösterici nedenlere” başvurabilir. Ahlak dışı edimler, genellikle zorlama kanıtlarla ya da köksüz gerekçelerle savunulurlar. Bu, ahlak dışı edimleri gerçekleştirenlerin ağır bir “suçluluk yükü” taşımaması, hatta belli bir ferahlık duyabilmesi için bir zorunluluktur. Zaten bu tür edimleri gerçekleştirenler, büyük pişmanlıklar duyamayacak kadar “bilinç yoksunudurlar”.