25. İNSAN ve BİLGİ

İNSAN ve BİLGİ

İnsanlık değişenle değişmeyenin aynı şey olduğunu, bir gerçekliğin iki ayrı yüzünden başka bir şey olmadığını görebilmek için yüzyıllarca beklemek durumunda kaldı. Bu biraz da her şeye egemen olmuş olan o eski ikilemin verimsizliğini ve tek yanlılığını görmek olacaktır. İnsanoğlu bazı sonuçları çok uzun zamanlar boyunca bekleyebilmiştir. Değişmeze sıkı sıkıya tutunduğunuz zaman olduğunuz yerde dönmeye başlarsınız. Değişimin korkunç bir şey olmadığını, değişenle değişmeyenin birbirine yabancı olmadığını bugün daha iyi görüyoruz. Ama o zamanlar sorun kalıcıyı bulmak ve geçiciden yana çıkmamak sorunuydu, en azından gelip geçiciyi de değişmeze yamamak sorunuydu. Buna biraz zorlanarak kalıcıyla geçiciyi birleştirmek sorunu da diyebiliriz. Kalıcıyla geçiciyi bağdaştırmış gibi ve sorunu çözmüş gibi yapmaktı bu. Ortada yaman bir ikilem vardı, ne Platon ne de Aristoteles bu ikilemi aşabildiler. Yaptıkları iş kalıcıya daha yakın durmaktan başka bir şey değildi. Atomculara gelince onlar sorunu çözmüş gibiydiler, gelgelelim zamanın koşullarında bunu benimsetmek hiç de kolay değildi. Ayrıca atomculuğun da başlangıçta Platon’cu bir yanı var gibiydi: akımın birinci adı Demokritos bir Platon hayranıydı, onun atomları Platon’un İdea’larının çoğaltılmış biçimi gibiydi. Daha sonra Epikuros maddesel atomların varlığını bildirecektir. Demokritos Platon’a çokça bağlanmış görünür: onun gelip geçicide oyalanmadan özü görebilmek için gözlerini oyduğu söylenir. Oysa Platon’a göre duyulur dünya gerçeği önemsiz değildir.

Değişen ve değişmeyen ikilemi felsefeye “töz” kavra mını getirdi. XVIII. yüzyıla kadar bütün felsefeleri bu kav ram çerçevesinde anlamak gerekir. Bir anlamda “dayanak” diye alabileceğimiz bu kavram eski felsefelere destek oldu. Öğretiyi sağlam bir zemine oturtmak ayrıca bütünleyici bir güç belirlemek gerekiyordu. İş sağlama bağlanmıştı, öyle ki tözü alttan çektiğimiz zaman öğretiler tümüyle yıkılacaktı. En kaba bir tanımla töz değişen şeylerdeki süreklilik ögesinin adıdır. Daha teknik bir söyleyişle ona kendinde olan ve kendiyle olan diyebiliriz. Platon’un İdea’larını töz diye belirlemek yanlışa düşmek olmaz: onların temel özelliği değişmeden kalmaları ve tüm değişkenlere dayanak olmalarıydı. Aristoteles daha sonra birincil tözler ve ikincil tözler ayrımı yaptı. Birincil tözler bireysellikle ikincil tözler cins ve türle ilgiliydi ve ikincil tözler birincil tözlerden soyutlama yoluyla elde ediliyordu. Gerçekçi Aristoteles’in dünyasında “töz” doğaüstü bir anlam taşımaz, zaten onda İlk Devindirici’ye karşın ve ilk devindiriciler’e karşın ve “ayüstü bölge”ye karşın doğaüstü diye bir şey yoktur. Bu kavram daha sonra her şeyi bu arada bilgi sorunlarını da doğaüstüne bağladı. Bu “töz” kavramı her filozofta azçok yeni ya da değişik anlamlar alarak varlığını yeni zamanların başlarına kadar sürdürdü ve felsefede özellikle “mutlak” fikrinden uzaklaşılmasıyla “göreli”ye doğru gidilmesiyle geçerliliğini yitirmeye başladı.

Gerçekte Platon’un kaygısı da Aristoteles’in kaygısı da öncelikle dilde anlatımını bulur. Her iki filozof da varlık sorunlarını dilden türetmiş, varlık kuramlarını dil örneğine göre oluşturmuş gibidirler. Temelde aradıkları şey varlığın ne olup ne olmadığı kadar doğru düşünmenin kurallarıydı. Her ikisi de dilden giderek varlığı açıklamaya yöneldiler. Önce işin dil yanına bakalım. Onlar dilin bir anlam taşıyıcısı olarak düşünceyi koşullaması gerektiğini düşünüyor olsalar da her şeyden önce düşüncenin dili yarattığını biliyorlardı. Düşünce de sağlam bir varlık temeline oturuyordu. Dil düşüncenin işaretlerle açılımıdır, işaretlere dökülmüş biçimidir. Uygun olanı içeren ve uygun olmayanı dışlayan her fikir ya da her kavram bizim için yasaldır. Bu her iki filozof için de böyleydi. Her dil üst düzeyde bu kaygıyı, bu gerçekliğe uygun olma kaygısını taşıyarak gelişir. Önemli olan içeriğini bir başka kavramın içeriğine katmamaktır ya da bir kavramın içeriğini eksik tutmamaktır. Eskilerin “ağyarını mani efradını cami” dediği bir yapısı olmalıdır kavramların. Platon İdea’yı ve Aristoteles varlık olarak varlık’ı böyle bir şey olarak tanımladı. Ne var ki işi dil düzeyinde bırakıp çıkmak olmazdı, sorunu dile indirgemek basite indirgemek olurdu: sorunu varlık bilimsel açıdan belirgin kılmak gerekiyordu. Sorun daha sonra felsefe tarihi boyunca bir us ve deney karşıtlığına bağlanacaktır ve doğuştan fikirler ve edinilmiş fikirler ayrımına götürülecektir. Platon’dan yana olan doğuştancılar Aristoteles’den yana olan deneycilerle tam bir karşıtlık içindeydiler. Önce varlık bilimsel çerçevede bilginin oluşum koşullarını bilmek gerekiyordu. Bilgi kuramı bu durumda varlık bilimsel öngörünün bir açılımı oldu.

Sorunun can alıcı noktası şurasıdır: Platon’da bilgi tanrısal kaynaklıdır, bu kaynak İdea’lar kaynağıdır, biz bu değişmez ve birbirine karışmaz gerçekliklerin ancak kopyalarını taşırız ya da daha doğrusu İdea’lar dünyasından bu görüntüler dünyasına her gelişimizde bu kopyaları getiririz. Bilmek tanrısala doğru yönel meyi zorunlu kılar. Burada kopyaya kopya deyip çıkmamak ve kopyaların önemini gözden kaçırmamak gerekir. Onlar bizim bu dünyada bilgiye yönelmemizi sağlayan dayanaklarımızdır. Ne var ki gerçek bilgi üst dünyadadır, düşünülür dünya dediğimiz İdea’lar dünyasındadır, o zaman bu dünyada da bilgiyi epeyce yukarılarda aramalıyız, onu diyalektiğin armağanı olarak elde edebileceğimizi unutmamalıyız. Bilgiye yönelmek Platon’da diyalektik bir yükselişle olur. Çileci ve gizemci Platon’culuk dünya deneylerini ancak bir çıkış noktası olarak önemli görür. Bazıları bunu yanlış anlarlar: Platon’da dünya deneylerinin hiç bir önemi yoktur gibi düşünürler. Bir masa bana Masa İdea’sını anımsatmaz mı? Zaten bilgi edinmek anımsamaktan başka bir şey mi? Asıl kaynak deneyi aşan ve yalnızca düşünülür olan İdea’lar kaynağıdır. Buna karşılık Aristoteles’de bilgi tanrısal kaynaklı değildir, bilgiyi bu dünyadan duyu deneyleriyle elde ederiz ve duyu verilerinden kavramlara ulaşırız. Skolastikler Aristoteles’in bu anlayışından giderek tabula rasa deyimini oluşturdular. Skolastiklerin geliştirdiği Aristoteles’çi anlayışa göre duyu verilerini alırken edilgin olan anlığımız onları kav ramlara götürürken etkin olur. Edilgin anlık ve etkin anlık ayrımını Aristoteles’e dayanarak skolastikler yapmışlardır. Bundan az sonra bir kere daha sözedeceğiz. Bu çerçevede usçular fikir’i ya da İdea’yı temele koyarken deneyciler kavramlarla iş görür ler. Fikir tanrısal kaynaklıyken kavram bu dünya kaynaklıdır.

Platon’cu bilgi kuramı doğrudan tanrısala bağlanır, çünkü bilginin özünü oluşturan gerçeklikler düşünülür dünya deni len üst dünyadadır. Bu bakış açısı Platon’culuğun yeni biçimi olan Plotinos’çuluktan geçerek doğruca hıristiyan felsefeleri ne ulaşmıştır. Yeni-Platon’culuk diye bilinen Plotinos’çuluk Platon felsefesini hıristiyan felsefelerine uyar duruma getirdi. Hıristiyan düşüncesinin büyükleri Aziz Augustinus ve Aziz Anselmus Platon’cu filozoflardır. Ancak Aziz Augustinus’dan Aziz Anselmus’a yani V. yüzyıldan XI. yüzyıla önemli bir de ğişim gerçekleşti: Aziz Augustinus her şeyi inançla açıklarken Aziz Anselmus’da bir inanç ve us ayrımlaşması ortaya çıktı. Yeniçağ’ı haber veren yeni yaşam biçimleri oluşmaya başlıyor du demek ki. Gönül’den us’a bir geçiş gerçekleşiyordu. İnanç ögesinin ustan ayrı tutulması bir yeniliğin ilk adımı gibidir. Aziz Augustinus’da inananla düşünen birdi ve inanmak yeterdi. “Cre do ut intelligam” der Aziz Augustinus, anlamak için inandığını söyler. Bilgide kuşkuyu ortadan kaldırır ve Descartes’dan çok önce cogito deneyini ortaya koyarcasına “Si fallor sum” yani “aldanıyorsam varım” demiştir.

Düşüncenin yeni yaşam koşulları gereği Platon’culuktan Aristoteles’çiliğe doğru değişmeye başladığı zamanlarda Aziz Anselmus inancın kuşkugötürmez de olsa karanlık olduğunu ve usla aydınlatılması gerektiğini bildirdi, inancın yanına hatta üstüne usu koydu. Nasıl olsa inanç da us da tanrısal kaynaklıydı. Aristoteles’çi bilgi kuramı giderek düşünceye yeniden ağırlığını koyacaktır. Aziz Anselmus’un bildirisi tam anlamında bir geçiş dönemi bildirisiydi, Platon’culuktan Aristoteles’çiliğe doğru bir değişimi duyuruyordu. Bu dönüşümde toplumsal gelişimlere bağlı değerler değişiminin payı büyük olmalıdır. Hıristiyancı bakış açıları içinde bir zaman sonra Platon’a dayalı iç dünya gizemciliğinden Aristoteles’in dinci açıdan yorumlanmasıyla elde edilen dış dünya gizemciliğine geçilmesi önemli bir dö nüşümün belirtisidir. Amaç Tanrı’ya yönelmekti: birileri ona gönül yoluyla giderken öbürleri ona onun yaratısı olan dünya gözlemlemesinden gidecekti. Platon’cu Augustinus’çuluğun saltanatı bir ölçüde bitecek, büyük ölçüde Aristoteles’çi Tom maso’culuğun saltanatı başlayacaktı. Rönesans’ın ilk ışıkları ufukta belirmiş gibiydi.