26. İNSAN ve AHLAK

📝 ÖSYM Tarzı Makale: İnsan ve Ahlak: Dogmadan Özgürlüğe Davranışın Estetiği 

Her insan kendi dileklerine, kendi eğilimlerine ve kendi öngörülerine göre; kısaca “gönlüne göre” kurulmuş ve düzenlenmiş bir dünyada yaşamak ister. Ancak hiçbirimiz bu dünyada böyle bir kazanımı elde edebileceğimizi düşünmeyiz. Cennetler kuran düşlerimiz, bu olanaksızlığın bir yansıması olmalıdır. “Ülküsellik”, her şeye karşın insan yaşamının zorunlu koşullarındandır. Düş kurmakla gerçeği algılamak arasında ne gibi bir ayrım bulunduğu konusu ise oldukça çetrefildir. Cennetler, “devingenlikte” anlamlarını yitirirler. Durallığı öngören düşünselliğin en üst noktasında “dogmalar” vardır. Dogmalar, dural bir dünyanın düşsel formülleridir ve özellikle “durallığı” öngörürler; “öğretiler” ise daha çok “dönüşümü” hedefler. Ahlak düzeyinde dogmalar, inancın ögelerine göre davranış kurallarını kesin bir biçimde belirler. Öğretiler de ahlak değerlerini formüllere dönüştürmek isteyebilir; ancak öğretilerin ahlaktaki savları, her alanda olduğu gibi “ucu açık” savlardır ve bu savlar belli kalıplar olmaktan çok “öneri” niteliği taşır. Böylece her toplumda bir “ahlaki görüşler çeşitliliğiyle” karşılaşırız.

Bu çeşitlilikte ya da karşıtlıkta, toplumun yürürlükteki “genel geçer değerleri” ilkeler olarak öne sürülür. Kalıcı ve kesin kurallar, daha çok “durallıktan” yana olanların dünyasında yakınlık görür. Dönüşüme yatkınlık ise; tartışan, tasarlayan ve “gündelik bilincin” dar çemberlerine sıkışıp kalmamış bireyler düzeyinde kendini gösterir. Genelde kitlelerden çok “bireyler” dönüşüme yatkındır; kitleler devingen olana uymakta hantal ve isteksiz kalırlar. Kitleleri devindiren, çoğu zaman “etkin bireylerin” atılganlığıdır. Durallıkta her zaman esenlik olduğunu düşünenlerin sayısı az değildir; ancak bazı bireyler toplumsal dönüşümleri tasarlamak konusunda isteklidir ve bu tasarımları gerçekleştirmek için öne düşerler. Bu atılgan bireylerin, insanın tarihten güç alan en genel bilgisiyle donanmış olarak eylemde bulunmaları beklenir.

Her toplumun kendine göre çeşitli “ideolojik öngörüleri” vardır. Toplumun dünyasıyla bireyin dünyası, uyuşmalardan çok “karşıtlıklarla” örülmüş bir birlikteliği ortaya koyar. “Uyar olmak”, “aykırı olmaktan” her zaman daha kolaydır; ama değişimin koşulları uyarlılıklardan çok aykırılıklardadır. Aykırılık, “kişilikliliğin” bir koşulu olarak da görülebilir. Uyarlılıklarda, ahlaki açıdan sakınca yaratabilecek “edilginlik” durumları söz konusu olabilir. Elbette aykırılıklar da gerçek değerlerin dışına düşerek ahlaki sorunlar yaratabilir. Önemli olan gerçekliği görebilmek ve bu görüden yola çıkarak “doğruya” ulaşmaktır. İnsan, bir şeylere “karşı çıkarak” kendini var eder. Oysa toplum, bireylerden aykırılıklar değil, “uyumlu tutumlar” bekler. Bilinçli bireyler, yürürlükteki her şeye “uyar gibi yapma” oyunculuğunu kendilerine yakıştırmazlar.

Sağlam görüşler üretebilmenin temel koşullarını felsefenin sağladığı öngörüde aramak gerekir. Felsefe öğretileri, ahlak konusunda da doğru düşünmenin olanaklarını ancak “tartışmayla” sağlayabileceğimizi duyurur. Felsefe, yüzde yüz uyulması gereken kurallar dayatıp bunları “sorgulamadan kullanın” demez. Her değer “toplumsal açılımlıdır” ve “bireysel bilincin” yaratısıdır. Değerlerin oluşumunu sağlayan itici güçler, önce toplumun derinlerinde belli belirsiz filizlenir; sonra bireylerin bilinçlerinde biçimlenerek “ete kemiğe bürünür”. Yani değerler bireysel bilinçlerin ürüdür, ancak onları esinleyen kaynak “toplumsal yaşamda” içkindir. Değer yaratmak, bu öngörüyü somutlaştırıp yaşama geçirmektir.

Toplum, yeni değerleri esinlerken eski değerleri de sıkı sıkıya korumak ister. Bireylerin evrenselleştirmek istediği değerler, karşılarında her zaman “toplumsal ön yargılar” durumuna gelmiş “görenekleri” bulur. Bu eski değerler, içleri boşaldığı ölçüde daha direngendir. Ahlakın alanı bu yüzden “mutlak’ın” alanı değildir. Dinsel anlamda ahlak bize bir “mutlak’ı” duyursa da, genel anlamda ahlak hiçbir zaman mutlakla ilgili olmayacaktır. Ahlak alanının tüm güçlüğü, kişiye göre değişen değerlerle örülmüş olmasıdır.

Bu durum bizi bir “özgürlük” sorunuyla karşı karşıya bırakır. Gerçek anlamda özgürlük; sadece “istediğini yapabilme” durumu mudur, yoksa istemli bir biçimde “gereklere uyma” durumu mudur? Bilinçli bir varlık olan insan, yalnızca “bilincinin koşullarına” uyduğu zaman özgürdür. “İçimizden geldiği gibi davranmak” bize özgürlüğün yollarını açmaz. Bilinçlilik; bir “us” (akıl) ve “istem” uyumunu gerekli kılar. Gerçek insan, duygularına söz geçirebilen insandır.