27. GÜNDELİK BİLİNÇ

📝 ÖSYM Tarzı Makale: Gündelik Bilinç, Görüşler ve Bilimsel Hakikat 

Gündelik bilinçle bir olguyu, özellikle toplumsal bir olguyu anlamaya çalıştığımızda, genellikle en yakın nedenlere başvururuz. Gündelik bilinç uzak nedenleri kavramakta eksik kalır; bu yolda çok uğraşırsa nedenler karmaşasında yitip gidebilir. Gündelik bilincin asıl işi, “görüş” adı altında doğruluğu ya da yanlışlığı kolay kolay kanıtlanamayan bilgiler üretmektir. En yakın nedenler, çok çabuk görünen ve gösterilen nedenlerdir; bir ölçüde açıklayıcı olsalar da derinden kavramayı ya da “özü kavramayı” sağlamazlar. En yakın nedenlerle sağlam bir bilgi üretimi yapılamaz. Bir gerçekliğin gerçek bilgisine ancak bilimsel arayışın koşullarında ulaşabiliriz. Bunun için uzak nedenlere ya da saklı nedenlere, yani ilk bakışta görünmeyen etkenlere yönelmek gerekir. Bu da sağlam bir bilinç donanımı gerektirir ve her şeyden önce bir sabır işidir. Gündelik düşünme ile bilimsel düşünme, mantık kuralları açısından birbirini andırsa da aslında birbirine benzemez; çünkü sağlam bir mantık yürüterek dahi çok yanlış bilgilere ulaşmak mümkündür.

Görüşlere ulaşmakla kesin bilgilere ulaşmak aynı şey değildir. Kitlelerin fikir üretirken genellikle görüş düzeyinde kaldığını görüyoruz. Bu bir zorunluluktur; zira tüm insanların bilimsel bakış açısına ulaşması mümkün değildir. Bu yüzden en eski zamanlarda “Vox populi, vox Dei” (Halkın sesi, Hak’kın sesidir) formülü ortaya atılmış; halkın görüşünü bir tanrı kelamı gibi değerlendirme eğilimi doğmuştur. Buna göre en doğru görüş, toplumca en çok benimsenmiş olandır. Oysa toplumca benimsenmiş olsun ya da olmasın, görüş nihayetinde sadece bir görüştür.

Görüşler, genelde sezgiyle bulunmuş ve gerçeğe uygunluğu kuşku götüren yargılardır. Genel kültür dediğimiz kitlesel bilgi birikimi, büyük ölçüde bu görüşlerden oluşur. Bilim, sanat ve felsefe gibi özel kültür alanları halkın sesini doğrudan duyurmasalar da aslında toplumun ruhsal yapısından ve kitlesel bilgi kaynağından beslenirler. Temelinde toplumsal değerler olmayan hiçbir üst araştırma alanı düşünülemez; bu alanlara ruhsallığını kazandıran kaynak, toplumların zamanın koşullarına göre dönüşen duygu ve düşünce birikimleridir.

Tek tek kişilerin görüşleri toplumsallık potasında eriyerek bir ortak değerler dizgesi oluşturur. Bu dizge, doğrular kadar yanlışları da barındıran kaygan bir görünüm ortaya koyar. Görüşün alanı; özenle irdelenmemiş öngörülerin, tartışılmadan kabul edilmiş yargıların ve boş inançların alanıdır. Bu alanda ön yargılar bazen kesin bir biçimde yönlendirici olur. Toplumların da huyları, inatları ve saplantıları vardır. Bu alan, tüm çelişkileriyle kültür araştırmaları için ham bir gereç niteliğindedir. Görüşler, sağlam verilere dayanmadıkları için neredeyse tümüyle “sanı” (doxa) değeri taşırlar. Özellikle görenekler bu tür sanılarla oluşmuştur ve çoğu zaman hukuk kurallarından daha kalıcı ve dayatıcı olurlar. Kant bu durumu şöyle özetler: “Görüş, herhangi bir şeyi doğru diye kabul etmektir; ancak bu yargıyla ilgili hem öznel hem de nesnel bir yetersizlik bilincine sahip olmaktır.” İnsanlar çok zaman kolay yargılar verirler; bilinç ne kadar eksikse, yargı o ölçüde kolay verilir. Her toplumda ortak düşünce kalıpları vardır ve insanlar bu kalıpları yineleyerek sadece “düşünür gibi” yaparlar.