28. FİLOZOFUN BİLİNÇ KOŞULLARI

📝 Makale: Filozofun Bilinç Koşulları ve Tarihsellik 

Felsefi düşüncenin dönüşümlerinde tarihin getirdiği zorunluluklar kadar filozofun bilinç koşulları belirleyicidir. Bu arada bir felsefi görüşün oluşmasında toprağın özelliklerinin son derece önemli olduğunu da gözden uzak tutmamak gerekir. Bir felsefe dizgesinin ruhunu yaşamın sürekli dönüşen koşulları kadar ya da toplumsal-tarihsel etkenler kadar filozofun özgün bakış açısı belirler. Her felsefe öğretisi; içinde bulunduğu zamanın evrensel genişlikteki düşünsel ve duygusal özelliklerini de, üstünde çiçeklendiği toprağın tüm kültür özelliklerini de, bütün bu özelliklerin özelleştiği bireysel felsefi bilincin yani filozofun özel dünyasının özelliklerini de kendinde taşır. İnsan yaşamında ne toplumsallıktan ayrı bir bireysellik ne de bireysellikten ayrı bir toplumsallık düşünebiliriz; çok zaman dünya görüşümüz çerçevesinde bunlardan birini öne çıkarmak eğiliminde olsak da. Mutlak toplumsallık da mutlak bireysellik de bir soyutlamadır ve fikre dönüştürüldüğünde bizi bir yanılgının eşiğine kadar götürebilir. Toplumsallık ve bireysellik bağlaşık iki terimdir; bu iki terim “ben” ile dünyayı bütünleştiren bilinç koşullarında anlatımını bulur. Benim bilincim, belli bir açıdan görülmüş uzun bir tarihin özel bilincidir. Her felsefe dizgesi toplumsal-tarihsel bir varlık olan yaratıcısının özgün bir ürünüdür. Her felsefe dizgesi bizi dünyaya açan bir penceredir. O pencereden bir yerin ve bir dönemin yaşam koşulları çerçevesinde bütün bir insanlığın varoluş özellikleri gözlemlenir.

Her filozof öğretisini bir yandan yaşamla hesaplaşarak, öte yandan en yakındakinden en uzaktakine kadar öbür filozofların öğretileriyle hesaplaşarak kurar. Bu arada onun kendiyle sürekli hesaplaştığı da doğrudur. Felsefe özünde bir “hesaplaşmadır”; kendiyle hesaplaşmadır, başkalarıyla hesaplaşmadır, günüyle hesaplaşmadır, geçmiş zamanlarla hesaplaşmadır. Buna göre her öğretide daha başka öğretilerin etkileri ve hatta yönlendirici izleri bulunur; onların her çeşit özellikleri onda açık ya da örtülü bir biçimde içkindir. Filozofun görevi de felsefe tarihçisinin görevi de öncelikle her öğretiyi doğru kavramaktır; bu arada öğretiler arasındaki bağlantıları uyumlar ve karşıtlıklar çerçevesinde çok iyi görmek ve göstermektir. Bu da her şeyi en ince ayrıntılarına kadar tartışmak anlamına gelir. Felsefede ayrıntıların yadsınamayacak bir önemi ya da ağırlığı vardır. Felsefe tarihçisi de kendi açısından özel bir filozof gibi iş görür. Onun uğraşı filozofça bir kavrayışı gerektirir: Bir dizge ortaya koymak kadar bir dizgeler bütününü tarihsel bağlantıları içinde değerlendirmek de önemlidir. Ayrıştırmacı ve bileştirmeci tutum her bilgi alanında olduğu gibi felsefede de bir zorunluluktur. Felsefe tarihçisinin giriştiği külfetli araştırma bize tarihin eski değerlerden yeni değerlere doğru dönüşümünün geniş çerçeveli bir çizelgesini verecektir. Felsefe tarihçisi tarihsel felsefi araştırmasını en küçük ayrıntıyı kaçırmayacak bir özenle, kuşbakışı bakmayı bilen çok yönlü bir kavrayışla, ince eleyip sık dokuyan inatçı bir çabayla gerçekleştirecektir.

Felsefe tarihinin gerekli olup olmadığını tartışanlar oldu. Bunu tartışmak yeni tarih kavrayışının henüz ortada görünmediği zamanlarda olsaydı daha kolaydı. Ama bu tartışma daha çok yakın zamanların konusu oldu. Tarihe inanmayan eskiler felsefe tarihine inanabilirler miydi? Örneğin Descartes çok eski zamanlara uzanmanın verimsiz bir çaba olduğunu düşünüyordu. Aynı bakış açısı 18. yüzyılın Fransız aydınlanmacılarında da görüldü. 19. yüzyıldan sonra çok şey değişti; ondan beri yani gelişmiş bir tarih kavrayışına ulaştığımız zamandan beri böyle bir görüşten yana çıkmak hiç kolay değildir. Bugün de kimileri felsefe tarihini canlı ve etkin felsefi üretimler için bir engel diye görebiliyorlar. Oysa bilinç her zaman öncelikle “tarihselliğin” bilincidir: Bilinç bütün koşullarında tarihseldir. Bugünü açıklayacak tüm verilerin dünün oluşumlarında olduğu tartışılmaz bir gerçektir. Geçmişin kıvrımlarında bizim bugünkü araştırmalarımıza kolaylıklar sağlayacak nice veri vardır. Tarihe bağlanmayı ya da tarihsel çerçevede düşünmeyi bir tutsaklık gibi değerlendirmek bir bilinç yetmezliğine tanıklık eder. Kaba tarihselcilik ya da “tarih tapınmacılığı” söz konusu olduğunda böyle bir tehlike elbette vardır. Geçmiş zamanlar karşısında, geçmişin değerleri karşısında; artık bizim olmayan ama yine de bizim olan, bize miras kalmış olan şeyler karşısında özgürlüğümüzü yitirmemeliyiz. Geçmişin değerlerine ussal çerçevede ulaşmaya çalışırken özgürlüğümüzü yitirebileceğimizi düşünmemiz yanlış olur. Bu değerlerin dışında düşünmeye çalışmak insanlığın ortak bilincinden yoksun kalmak olmaz mı? Çoktan bulunmuş doğruları yeniden büyük bir çabayla bulmaya kalkmak akıl işi mi? Bu bize nice zorluklar getirmez mi?

Tarihin dilini doğru okuyanlar böyle bir düşünceye uzak duracaklardır: Tarih özgürlüğümüzü alıp götürmez, tersine bizi özgür kılar. Özgür olmanın bir anlamı da bilinçlilikse tarihe yöneldiğimiz ölçüde kendimizi özgür duymamız doğaldır. Tarih bizi kendimizle ilgili olarak yani insan oluşumuzla ilgili olarak bilinçli kılarken özgürlüğümüzün temel koşullarını bize verir. İnsan bilgisi zorunlu olarak tarihseldir. Her şey ancak tarihselliği içinde doğru olarak anlaşılabilir. Bilinç tarihseldir, bilincin özünü oluşturan bellek tarihseldir. Bir şeyi tarihe başvurmadan ya da tarihine başvurmadan doğru olarak kavrayabilir miyiz? Felsefe tarihi dışında felsefe yapmak boşuna oyalanmaktır. Felsefe bilmeden felsefe yapmak olmaz. Bir kavram üzerinde ileri geri tartışma açmak felsefe yapmak değildir. Gerçekten, özgür olmanın önkoşulu bilinçli olmaksa bunun için felsefe tarihinden daha verimli bir kaynak düşünülebilir mi? Felsefe tarihi insanı insana göstermekle ya da insana kendini göstermekle özgür olmanın koşullarını sağlar.

İnsanın kendini bulması, kendine ulaşması, kendine kavuşması yaşanmış olana ya da kendi geçmişine yönelmesiyle oldu biraz da. İnsanın insan olması biraz da tarihe verdiği önemle oldu. “İlkel bilinç” geçmişin kıvrımlarında kendi köklerini arayıp bulmak gibi bir sorun yaşamıyor. İlkel bilinç; insanlığın geçmişinde hafife alınabilecek garipliklerin, yetersizliklerin, anlamsızlıkların olduğunu ya da tam tersine tapılası büyüklüklerin bulunduğunu düşünür. İlkellik her zaman aşırıda kendini bulmaya eğilimlidir. İlkel bilinç en yetkinde yaşadığını sanır, kendini de bu en yetkinde en uygun yere koyar. İnsanların “sürü ahlakını” kolaylıkla benimsemeleri bu boş güven duygusuyla olur. Bu çerçevede tarihe yönelmek bir eğlencedir. Tarihin acımasız eleştiricileri de vardır. Tarihte itici yanlar, boşluklar, tutarsızlıklar bulmak kolaydır: Tarih en doğru ya da en ussal yolları izleyerek tarih olmuş değildir. Tarih eskiyen ya da dönüşen şeylerin tarihidir. Kralların, imparatorların yapıp ettiklerinde uyarsızlıklar bulabiliriz. Ararsanız değil yalnız Platon ve Aristoteles’te, daha beridekilerde de yani Descartes, Spinoza ve Marx’ta da uyarsız pek çok şey bulabilirsiniz. Tarihe eğlenmek ya da birtakım yüce duygularına karşılık bulmak amacıyla yönelenler ona kendi boşluklarını yansıtmaktan geri durmazlar. Gelişmiş bir kafa, bugün bize zayıflık gibi görünen bazı geçmiş olguların bugünkü gelişimlere sessiz sessiz katkıda bulunmuş ve bulunmakta olduğunu görecektir. Aklı başında adam tarihe eğlenmek gibi, kafasındaki önyargıları doğrulamak gibi, bazı şeyleri yüceltmek gibi, bilgelik taslamak gibi amaçlarla yönelmez; insanı kavramak dediğimiz çok önemli bir amaçla yönelir.

Bugün bir felsefe adamı Descartes’ı hırpalamak adına kitaplar ya da makaleler yazmaya kalktığında kendini gülünç etmekte olduğunu bilir mi? Her şeye olduğu gibi tarihe ve bu arada felsefe tarihine de eleştirici bir gözle bakmak gerekir. Felsefe yapmak eleştirmektir ya da felsefenin bir yüzü saptamaysa öbür yüzü eleştiridir. Eleştirinin dışına düşmüş bir felsefe felsefe değildir. Birkaç yüzyıl önce yaşamış bir filozofun açıklarını yakalamaya kalkmak hafifliktir. Her bilinçli kişi kendini anlamak için geçmişini anlamaya çalışırken öncelikle ondan dersler çıkarmak ya da görüşler derlemek ister. Gelişmiş toplumlar bugünlerini açıklayacak kaynağın geçmişte olduğunu bilirler. Bireysel yaşamda da böyledir bu: Kendini bilen kişi geçmişine her dönüşünde onda şimdisini kavramaya ve doğrulamaya yarayan ögeler bulacaktır. Bu ögeler arasında yalnız olumlu özler değil aynı zamanda nice yanılgılar, tutarsızlıklar, pişmanlıklar bulunacaktır. Bunların her birini dönüşümün itici gücü olarak değerlendirmek doğru olur. Tarihe yönelmek bugünün bilgi birikimleri ya da evrensel bilinç olguları çerçevesinde “ayıklamacı” olmayı gerektirir. Bir filozofu incelerken onda özellikle bilimsel gelişmeler açısından geçerliliği kalmamış bilgileri ayıklamak, bu bilgilere birer anı olmanın ötesinde çokça anlam vermemek doğru olur.