29. FELSEFİ BAKIŞ

📝 ÖSYM Tarzı Makale: Felsefi Bakış: Eleştiri, İnanç ve Değerlerin Dönüşümü 

Gerçek felsefi bakış, eleştiren ama aşağılamayan bakıştır. Bizler ancak eleştirdiğimiz şeyi anlayabiliriz. Eleştirmek yalnız olumsuz yanları görmek değildir; olumlu yanları da görmektir. Bu yüzden felsefi bakış ister istemez seçmeci bir bakıştır. Bu, bir anlamda uzlaşmayla, bir anlamda da karşıtlaşmayla belirgindir. Descartes’ın skolastik felsefeyle ilgili köktenci olumsuz tutumuna karşı Leibniz bu felsefeye ılımlı ve hoşgörülü bakar. Leibniz, yapıcı gözle görmek istediğimizde skolastiklerde bile değerli bilgiler bulabileceğimizi düşünür. Öte yandan Descartes, skolastiğe tam anlamında karşı çıkarken felsefesinde skolastik diyebileceğimiz açıklamalara yer verir. Bu çok olağandır; çünkü yaşam birdenbire dönüşmez. Uzlaşmak, her şeye karşın benimsemek değildir; her şeye karşın benimsemekte bilgi açısından olduğu kadar ahlak açısından da bir tutarsızlık vardır. Felsefe yapmak için olduğu kadar, yıkmak için de felsefedir. Felsefenin bir yüzü uzlaşmaysa öbür yüzü takışmadır. Filozoflar arasında değer ayrılıkları görmeye kalkanlar, bazı filozofları “bizden”, bazılarını “başkalarından” saymak gibi garipliklere yönelenler; felsefeden hiçbir yarar sağlayamayan ve felsefeyi bir amaç için kullanmak isteyen kimselerdir. Geçmişin nasıl algılanması gerektiğini bize bir tarih yüzyılı olan 19. yüzyılın düşünen kafaları gösterdi: Daha önce “geri bir dönem” diye itilip kakılan Orta Çağ, çok sonra insanın insan olma serüveninde gerçek değerini buldu. Filozoflardan filozoflara uzanan, felsefeleri birbirine bağlayan damarlar ve sinirler ağının konumunu evrim koşulları çerçevesinde iyi gözlemleyebilirsek; onda bugünkü insana ulaşılmasını sağlayan emeklerin neler olduğunu ve bu emeklerin ne kadar büyük olduğunu görebiliriz.

Demek ki ahlakın sorunlarına yönelmek, öncelikle felsefe tarihinin sorunlarıyla yüz yüze gelmemizi zorunlu kılıyor. Her zaman her konuda olduğu gibi ahlak konusunda da gelişigüzel görüşler üretilebilir; her kişi ahlak üzerine birçok söz söyleyebilir. Ancak davranışlarımızı yüce değerler çerçevesinde bir bilgi temeline oturtacaksak, o zaman felsefenin aydınlatıcı gücüne gereksinimimiz vardır. Ahlak, tarihten bu yana felsefenin konusu olduğu gibi inancın da konusu oldu. Bazıları ahlakın gerçek kaynağının dinde aranması gerektiğini bildirirler. Özellikle uygarlığın ilk dönemlerinde ahlakla din iki bağlaşık alan oluşturuyordu. Ancak ahlakın dinden değil de yaşamın gereklerinden çıktığı doğrudur. Din de insan yaşamının bir gereksinimi olarak ortaya çıktı ve doğaüstünü konu edinirken yaşamı ahlaki anlamda düzenlemekle kendini yükümlü duydu. İnsanoğlu bugüne kadar kendi dışında bir şeyler adına düşünceye yönelmiş değildir; doğaüstü bile onda bu dünya adına tasarlanmıştır. Dünyayı unutup tüm dikkatini doğaüstüne yöneltmiş bir inançlının gerçek anlamda inançlı olduğunu söylemek zordur. İnsanı yok sayarak doğaüstüne ulaşmaya çalışmak kendini bilmemektir.

Her inançta ahlakın belli bir yeri olduğu tartışma götürmez. Ne var ki ahlakı dinsel inancın zorunlu bir sonucu olarak görmek doğru olmaz. Dinsel düzeyde ahlaki kaygılar olduğu gibi dindışı alanda da ahlak sorunları önemli bir yer tutar. Dinsel ahlak her zaman kesin belirleyici bir tutum almaya eğilimli olur. Dindışı ahlak da toplumsal düzeyde belirleyici olmaya çalışır ve bunu yaparken bireysel ahlakla karşıtlaşır. Haklar ve ödevler düzeyinde topluma bağlanmış olan bireyin bütün davranışlarını “iyi” kavramı çerçevesinde koşullamak doğru mu? Daha düz bir deyişle, ahlakın bireysel özgürlüğü kısıtlayıcı özellikleri olmalı mı? Burada dogmacı anlayışla tartışmacı anlayış birbirinden ayrılır. Benimsemek ve onaylamak ne ölçüde ahlaki olabilirse, “hayır” demek de o ölçüde ahlaki olabilir. Ahlakın kurallarını ya da kalıplarını dogmalar olarak mı değerlendirmeliyiz? İnanç alanları dogmalarla örülmüşlerdir; buna karşılık felsefe, kuşkuların geçerli olduğu bir bilgi alanıdır. Ahlak alanı tartışmaya kapalı kaba görüşlerle sürdürülmek istendiği zaman verimsizleşir, hatta olumsuz özellikler kazanır. Felsefede tartışmaya koyulamayacak ne bir bilgi ne bir görüş ne de bir bakış açısı vardır. Ahlakta da bunun böyle olması gerekir. Zaman zaman felsefe yapmak adına dogmacı görüşler üretildiği de olmuştur. Ne var ki bu üreticiler felsefeden çok inancın kurallarıyla düşünmeyi yeğlemiş, inancın ögeleriyle düşünmeye alışmış kişilerdir. Dinde tartışma kaldırmayan ahlak, felsefede tam tamına bir tartışma konusudur.

Ahlak her durumda kural koyucu olmaya eğilimlidir. Felsefenin bir dalı olarak ahlak bize öncelikle ya da zorunlu olarak kurallara uygun davranmamız gerektiğini bildirir. Kuralların dışında ya da bir başka deyişle ilke biçiminde konmuş amaçların dışında bir ahlak anlayışı düşünebilir miyiz? İnsanlar çok zaman toplumda çok belli ahlak kurallarının geçerli olmasını isterler. Bu biraz dingin bir yaşam ortamı öngörmekle, biraz da insanı tanımamakla, insanın kendini tanımamasıyla ilgili bir durumdur. Genel kavrayış ahlakta bir biçim düşünceyi öngörür: Buna göre herkesçe benimsenmiş kurallar insan yaşamına esenlikler getirecektir, yetkin bir düzen getirecektir; dolayısıyla herkesi mutlu edecektir. Üstünde anlaşılmamış yaşam biçimleri ya da davranış biçimleri çoklarının gözünde bozguncudur ve böyle olmakla tehlikelidir. Toplumlar bu yüzden toplu ahlak yaptırımlarını içeren göreneklerin tam bir geçerlilikte varlığını sürdürmesinden yana görünürler. Oysa bireylerin değişik ruhsal yapılarını görmezden gelmek doğru değildir. Ne olursa olsun ahlakın temeli toplumsal bir varlık olan bireyin duygu ve düşünce dünyasıdır. Dönüşümün koşulları ve bilinçlerin ayrılığı ya da bir başka deyişle yaşamın çeşitliliği kalıplı birlikteliğe olanak vermez. Hep birlikte el ele aynı amaca yönelmek düşü bir saplantıdır. Her insanın dünyası birtakım aykırı fikirlerle örülmüştür. İnsanlar birbirleriyle uzlaşmaktan çok birbirlerine saygılı olmakla yükümlüdürler.

Dönüşümün koşulları, ahlakın özünü oluşturan değerler düzeninde de sürekli bir değişimi zorunlu kılar. Değer, insan yaşamının temel anlamını oluşturur. Her değer insanın daha da insan olma dilekleriyle ya da basitçe “yetkin insan” olma amaçlarıyla ilgilidir. Değerler olmasaydı ahlak olmazdı: Ahlak değerlere göre ahlaktır. İnsan olmak; yitirilebilir olan ama yitirilmemesi gereken bir şeyleri olmaktır, uğrunda ölümü göze almayı gerektiren bir şeyleri olmaktır. Değerler dünyası da elbette her şey gibi değişkendir. Değerlerin değişim yasası; yaşamsal dönüşümlere göre gerçekleşen bilinçlerin evrim koşullarında içkindir. Toplumlar bazen çok hızlı dönüşürler ve bu dönüşüm içinde on yıllar bile son derece belirleyici olabilir. Bazen de büyük bir yavaşlık söz konusu olacaktır. Öte yandan insanoğlu her ne kadar bir yanıyla sürekli bir dönüşümün öznesi ve hatta isteklisi olsa da bir başka yanıyla durallığın ve dinginliğin tutkunudur. Değişimden yana olanlar bile zaman zaman durallıkta bir esenlik bulurlar. Çünkü her değişim bireye yeni bir yük yükler, onu yeni koşullara uymak durumunda bırakır. Dönüşümün baş edilmez koşulları gün gelip yaşamı çekilmez kılarken yeni bakış açılarıyla birlikte yeni öneriler getirir. Bu öneriler karşısında her birey aynı ölçüde alıcı değildir. Ahlak alanını çatışkıların hatta kavgaların alanı durumuna getiren budur.