Rorschach Testi ve Yansıtma Tekniklerinin Analizi

İnsanlar en derindeki korkularını, umutlarını ve hayati amaçlarını doğrudan paylaşmakta isteksizlerse ya da bu duyguları kelimelere dökmekte zorlanıyorlarsa, acaba onlara sadece resimlerde ne gördüklerini sorarak ruhsal dünyalarının haritasını çıkarabilir miyiz? Kabul edilemez görülen, hatta belki de toplumsal olarak yasaklanmış rüyalarını ve fantezilerini belirsiz görsel formlara “yansıtabilmeleri” mümkün müdür? Popüler psikolojide oldukça yaygın olan bu görüş; bireyin yaptığı seçimlerin ve tanımlamaların, o kişinin karakter yapısı hakkında “bize çok şey anlatacağını” ileri sürer. Seksen yılı aşkın bir süre önce bu konudaki dünyaca ünlü testi geliştiren kişi, İsviçreli psikolog “Hermann Rorschach”tır. Ancak bu fikrin tohumlarını ilk kez 1895’te ortaya atan, daha sonra ilk “IQ testi” ile ün kazanacak olan Alfred Binet olmuştur.

Testin en çok bilinen versiyonunda; üzerlerinde simetrik mürekkep lekeleri bulunan, beşi renkli ve beşi siyah-beyaz olmak üzere toplam on adet standart kart bulunur. Bu şekiller, klinik tanı açısından en isabetli sonuçları verdiği saptanan formlardır. Testi uygulayan uzman, karşısındaki kişiye kartları teker teker uzatarak “Burada ne görüyorsun?” sorusunu yöneltir. Bu süreçte sadece verilen yanıtlar değil; kişinin her karta ne kadar süreyle baktığı, kartı hangi açıyla tuttuğu ve gösterdiği duygusal tepkiler de titizlikle not edilir. Uygulama süreci dört temel aşamadan oluşur: “Performans evresinde” ilk algılar kaydedilirken, “yapılandırılmış soruşturma evresinde” yanıtların yer ve ayrıntı analizi yapılır. Uzman, algıyı tetikleyen unsurun “biçim”, “hareket” veya “renk” olup olmadığını saptar. Ardından gelen “analoji evresinde” seçimlerin sembolik anlamları araştırılır ve son olarak “sınırları sınama evresinde” deneğin yaygın algıları görüp göremediği test edilir.

Puanlama ve yorumlama aşaması, inanılmayacak kadar incelikli bir uzmanlık gerektirir. Puanlamada kullanılan harf kodları, adeta bir yemek tarifi kitabıyla bir büyü kitabı arasındaki tuhaf bir karışıma benzer. Örneğin; “M” harfi imgeleme ve algıların ne kadar “insansı” olduğuna karşılık gelirken, “K” harfi kaygı düzeyini temsil eder. “D” kodu kişinin “sağduyusunu” ölçerken, “S” kodu ise beyaz alanlara veya uç ayrıntılara odaklanan bireyin “zıt eğilimlerini” ve muhalif yapısını ortaya koyar. Testin ana fikri; kişinin bilinçli olarak dile getiremediği veya kendine bile itiraf edemediği “gerçek birey profilini” oluşturmaktır. İnsanlar, derin bilinçdışı güdülerine dair içgörü sahibi olmadıkları için ya da “izlenim yönetimi” ve “kendini kandırma” gibi “rol yapma” (dissimülasyon) eğilimleri nedeniyle gerçeği söylemeyebilirler. Mürekkep lekesi analizi gibi “yansıtma tekniklerinin” tam da bu engelleri aşacağı düşünülür.

Psikolojideki yansıtma yöntemleri sadece mürekkep lekelerinden ibaret değildir; beş temel kategoride toplanabilir. Bunlar; “mürekkep lekeleri”, “sesler” (şarkı veya ağlama seslerine verilen tepkiler), “cümle tamamlama” (okumada aktif tahmin stratejisi uygulamaları), “serbest çizim” (ev veya ebeveyn figürleri) ve “katı nesnelerle” (bebek veya kum) kurulan sembolik dünyalardır. “David McClelland” gibi uzmanlar, özellikle “Tematik Algı Testi” (TAT) aracılığıyla bu yöntemlerin insanın “başarı”, “güç” ve “yakınlık” gibi en temel üç ihtiyacını ortaya çıkardığını savunur. Ancak bu testlere yönelik ciddi bilimsel eleştiriler de mevcuttur. Uzmanlar arasındaki yorum farklarından kaynaklanan “güvenilirlik” sorunu, testin tam olarak neyi ölçtüğüne dair “geçerlilik” tartışmaları ve bağlamın sonuçları değiştirmesi, bu tekniğin bilimsel zeminini sarsan en güçlü itirazlardır.